वेणु अधिकारी 

मानव जीवनमा नैतिकता र इमान्दारिता दुई अनिवार्य मूल्यहरू हुन्, जसले व्यक्तिको चरित्रलाई परिभाषित गर्छन् र समाजको समृद्धि सुनिश्चित गर्छन्। यी मूल्यहरू बिना जीवनको मार्गदर्शन कठिन हुन्छ, र यसले व्यक्तिको व्यक्तित्व र समाज दुबैलाई प्रभावित पार्छ। यस लेखमा हामी यी दुई मूल्यहरूको महत्व, तिनीहरूको अभावले ल्याउने नकारात्मक परिणामहरू, विभिन्न विचारकहरूले दिएका परिभाषा र तिनीहरूलाई कसरि जीवनमा आत्मसात गर्न सकिन्छ भन्ने कुरालाई विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौं।

 १. नैतिकता के हो?

नैतिकता भन्नाले व्यक्तिको आन्तरिक मूल्यबोध र समाजले स्वीकार गरेको सही र गलतको मान्यतालाई जनाउँछ। यो व्यक्तिको सोच, व्यवहार, र निर्णयहरूलाई सही मार्गदर्शन दिन्छ। नैतिकता भनेको सही र गलतको बीचको फरक बुझ्ने र त्यसअनुसार आचरण गर्ने क्षमता हो। यसले हामीलाई समाजमा सम्मानित र विश्वसनीय बनाउँछ।  

विभिन्न विचारकहरूको परिभाषा:

- सामुएल जॉनसन: "नैतिकता भन्नाले व्यक्तिको व्यवहार र निर्णयहरूलाई सही वा गलत बनाउने मान्यताहरूको समूह हो।"  

- अमर्त्य सेन: "मानव जीवनको नैतिकता भनेको अरूसँगको सम्बन्धमा सही व्यवहार गर्ने क्षमता हो।"  

- राल्फ वाल्डो इमर्सन: "नैतिकता भनेको त्यो मूल्य हो जसले हामीलाई सही निर्णय लिन मद्दत गर्दछ।"  

यी परिभाषाहरूले देखाउँछन् कि नैतिकता व्यक्तिका मूल्य, सोच र व्यवहारको आधार हो। यसले हामीलाई समाजमा सम्मानित र विश्वसनीय बनाउँछ।  

 २. इमान्दारिता के हो?

इमान्दारिता भन्नाले सत्यता, विश्वासयोग्यता र नैतिकता पालन गर्ने प्रवृत्ति हो। यसले व्यक्तिले आफ्नो काम, वाचा, र व्यवहारमा विश्वास कायम राख्ने प्रतिबद्धता देखाउँछ।  

विभिन्न विचारकहरूको परिभाषा:

- विलियम जेम्स:"इमान्दारिता त्यो गुण हो जुन व्यक्तिको विश्वासयोग्यता र सत्यप्रतिबद्धता दर्शाउँछ।"  

- गौतम बुद्ध: "सत्यको पालना नै इमान्दारिता हो, र यसले व्यक्तिलाई आत्मिक उन्नतिको मार्गमा लैजान्छ।"  

- मिहाइल चॉस्की:"इमान्दारिता भनेको आफ्नो वचन र व्यवहारमा विश्वसनीयता कायम राख्नु हो।"  

यसले व्यक्तिको आत्मबल र विश्वासयोग्यता बढाउँछ र समाजमा विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ।  

 ३. नैतिकता र इमान्दारिता किन आवश्यक छन्?

यी दुई मूल्यहरू समाजको स्थिरता र विकासका आधार हुन्। यदि मानिसहरू नैतिक र इमान्दार भए, तब समाजमा अनावश्यक द्वेष, हिँसा, र असमानता कम हुन्छ। यसले व्यक्तिहरूबीच विश्वास र सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्छ।  

- व्यक्तिगत जीवनमा:

  नैतिकता र इमान्दारिता व्यक्तिको आत्मसन्तुष्टि र मानसिक शान्तिको लागि आवश्यक हुन्छ। जब व्यक्तिले सत्य र न्यायको मार्ग अपनाउँछन्, तब उनी आत्मिक उन्नति र जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्छन्।  

- सामाजिक जीवनमा:  

  सामाजिक सद्भाव, बलियो सम्बन्ध, र स्थिर शासन व्यवस्था कायम गर्न यी मूल्यहरू अपरिहार्य हुन्छन्। जब सबै मानिसहरू ईमान्दार र नैतिक हुन्छन्, तब समाजमा भ्रस्टाचार, अनाचार, र अन्यायको समाप्ति हुन्छ।  

 ४. नैतिकता र इमान्दारिता अभावका नकारात्मक परिणामहरू

यदि मानिसहरूमा यी मूल्यहरू कम्जोर भए, तब परिणामहरू विनाशकारी हुन सक्छन्।  

- विश्वासको कमी: विश्वास हराउँछ र समाजमा अविश्वासको वातावरण फैलिन्छ।  

- अराजकता र भ्रस्टाचार: योग्य और नैतिक व्यक्तिहरूको अभावले भ्रष्टाचार र अनाचार बढ्छ।  

- व्यक्तिगत जीवनको संकट: आत्मसन्तुष्टि र शान्ति हराउँछ, र मानसिक तनाव बढ्छ।  

- सामाजिक असमानता: अन्याय र उत्पीडन फैलिन्छ, जसले समाजलाई विभाजन र द्वेषतर्फ लैजान्छ।  

 ५. विभिन्न विचारकहरूले दिएका परिभाषाहरू

विभिन्न विचारकहरूले नैतिकता र इमान्दारिता सम्बन्धी आफ्ना दृष्टिकोण व्यक्त गरेका छन्। यी दृष्टिकोणहरूले हामीलाई मूल्यहरूको महत्व बुझ्न मद्दत गर्दछ।  

सामुएल जॉनसन:

> "नैतिकता भन्नाले व्यक्तिको व्यवहार र निर्णयहरूलाई सही वा गलत बनाउने मान्यताहरूको समूह हो।"  

अमर्त्य सेन: 

> "मानव जीवनको नैतिकता भनेको अरूसँगको सम्बन्धमा सही व्यवहार गर्ने क्षमता हो।"  

गौतम बुद्ध:  

> "सत्यको पालना नै इमान्दारिता हो, र यसले व्यक्तिलाई आत्मिक उन्नतिको मार्गमा लैजान्छ।"  

राल्फ वाल्डो इमर्सन:

> "नैतिकता भनेको त्यो मूल्य हो जसले हामीलाई सही निर्णय लिन मद्दत गर्दछ।"  

यी परिभाषाहरूले देखाउँछन् कि नैतिकता र इमान्दारिता व्यक्तिका मूल्य, सोच र व्यवहारको आधार हुन्, र यी मूल्यहरू जीवनको प्रत्येक पक्षमा आवश्यक छन्।  

 ६. नैतिकता र इमान्दारिता कसरी जीवनमा आत्मसात गर्ने?

यी मूल्यहरूलाई जीवनमा अंगिकार गर्न केही महत्वपूर्ण उपायहरू छन्:  

१. आत्म-निरीक्षण:

आफूको व्यवहार, निर्णय र सोचलाई निरन्तर मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक छ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो कमजोरी र बलियो पक्षहरू थाहा पाउन मद्दत गर्छ।  

२. सही मार्ग अवलम्बन:  

सधैं सत्य र न्यायको पालना गर्नुपर्छ, चाहे त्यो सजिलो हो या कठिन।  

३. सकारात्मक व्यक्तिहरूको साथ: 

अहिंसात्मक, नैतिक र इमान्दार व्यक्तिहरूसँग समय बिताउनु, जसले तपाईंलाई प्रेरित गर्छ।  

४. शिक्षा र संस्कार: 

शिक्षाले नैतिक मूल्यहरूको समझदारी बढाउँछ। संस्कार र परम्पराले पनि नैतिकता र इमान्दारिता सिकाउँछन्।  

५. उदाहरणहरूबाट सिक्नु:  

सामाजिक र ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको जीवनकथाबाट प्रेरणा लिनु।  

 ७. निष्कर्ष

अन्ततः, नैतिकता र इमान्दारिता जीवनका आधारभूत स्तम्भहरू हुन्। यी मूल्यहरू पालन गर्दा मात्र हामी एक सभ्य, न्यायसंगत र समृद्ध समाजको निर्माण गर्न सक्छौं। व्यक्तिका रूपमा हामीले यसलाई जीवनभर आफ्नो आचरणमा अपनाउनु आवश्यक छ। यसले हाम्रो जीवनलाई मात्र होइन, पुरै समाजलाई उन्नत र मजबूत बनाउँछ।  

हामी सबैले मिलेर नैतिकता र इमान्दारिता जस्ता मूल्यहरूको संरक्षण गर्न सक्छौं र नयाँ पुस्तालाई पनि यसका महत्त्वका बारेमा सिकाउनुपर्छ। यसरी नै हाम्रो समाजले उज्जवल भविष्यको मार्ग खोज्न सक्छ।  

गौरादह,झापा।