काठमाडौं। विश्वका विभिन्न देशमा लोकतन्त्र, राजनीतिक अधिकार र नागरिक स्वतन्त्रताको अवस्था कस्तो छ भन्ने विषयमा चर्चा हुँदा Freedom House को नाम बारम्बार सुनिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित यस संस्थाले हरेक वर्ष प्रकाशित गर्ने Freedom in the World प्रतिवेदनलाई लोकतान्त्रिक अवस्थाको एउटा महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा हेरिन्छ।

सन् २०२६ को मार्च १९ मा सार्वजनिक गरिएको Freedom in the World 2026 प्रतिवेदनमा नेपाललाई 'Partly Free' (आंशिक रूपमा स्वतन्त्र) श्रेणीमा राखिएको छ। प्रतिवेदन सार्वजनिक भएको केही महिना बितिसक्दा पनि यसको मूल्यांकन विधि, नेपालको स्कोर र त्यसले दिएका संकेतबारे धेरै पाठकमा जिज्ञासा रहने गरेको पाइन्छ।

विश्वभर लोकतन्त्र र नागरिक स्वतन्त्रताको अवस्था मापन गर्ने संस्थाको मूल्यांकनले नेपालबारे के भन्छ?

 कुनै देश वास्तवमै कति स्वतन्त्र छ भन्ने कुरा कसरी मापन गरिन्छ? संविधानमा लेखिएका अधिकारका आधारमा मात्र कि नागरिकले ती अधिकार व्यवहारमा कत्तिको प्रयोग गर्न पाएका छन् भन्ने आधारमा पनि? यिनै प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास गर्दै हरेक वर्ष विश्वका अधिकांश देशहरूको लोकतान्त्रिक अवस्था विश्लेषण गर्ने संस्था हो Freedom House।

हालै सार्वजनिक भएको Freedom in the World 2026 प्रतिवेदनमा नेपाललाई फेरि पनि ‘Partly Free’ (आंशिक रूपमा स्वतन्त्र) श्रेणीमा राखिएको छ। यद्यपि यस वर्ष नेपालको समग्र स्कोर अघिल्लो वर्षभन्दा तीन अंकले घटेर ५९ मा झरेको छ। यही कारण प्रतिवेदन सार्वजनिक भएपछि नेपालमा पनि यसको चर्चा सुरु भएको छ।

तर Freedom House के हो? यसले किन यस्तो मूल्यांकन गर्छ? यसको प्रतिवेदन कति विश्वसनीय मानिन्छ? र नेपालको स्कोर किन घट्यो? यी प्रश्नको उत्तर बुझ्न प्रतिवेदनको मूल्यांकन विधि र त्यसले प्रयोग गर्ने आधारहरू बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

विश्वभर लोकतन्त्रको अध्ययन गर्ने संस्था

Freedom House सन् १९४१ मा अमेरिकामा स्थापना भएको स्वतन्त्र गैरसरकारी संस्था हो। विगत आठ दशकदेखि यस संस्थाले विश्वभर लोकतन्त्र, राजनीतिक अधिकार, मानव अधिकार र नागरिक स्वतन्त्रताको अवस्थाबारे अध्ययन गर्दै आएको छ। यसको सबैभन्दा चर्चित प्रकाशन Freedom in the World प्रतिवेदन हो, जसमा हरेक वर्ष विश्वका १९५ देश तथा केही क्षेत्रको अवस्था मूल्यांकन गरिन्छ।

यो संस्था कुनै सरकारअन्तर्गत सञ्चालन हुँदैन। सार्वजनिक अभिलेख, कानुनी दस्तावेज, अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिवेदन तथा सम्बन्धित देशका विज्ञ र अनुसन्धानकर्ताबाट प्राप्त सूचनाका आधारमा स्वतन्त्र मूल्यांकन तयार गरिन्छ। त्यसैले यसलाई एउटा अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानात्मक प्रतिवेदनका रूपमा हेरिन्छ।

नोट: यस लेखमा उल्लेख गरिएको मूल्यांकन Freedom House द्वारा प्रकाशित Freedom in the World 2026 प्रतिवेदनमा आधारित हो। प्रस्तुत विश्लेषण प्रतिवेदनमा उल्लेखित तथ्यहरूको पत्रकारितामूलक प्रस्तुति मात्र हो; यो पर्दाफास डटकमको संस्थागत धारणा वा निष्कर्ष होइन।