काठमाडौं । इरानसँगको युद्ध अन्त्य गर्ने र रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण स्ट्रेट अफ हर्मुज पुनः सञ्चालनमा ल्याउने प्रयास भइरहेका बेला अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नै सहयोगी राष्ट्र ओमानलाई नै सैन्य कारबाहीको धम्की दिएका छन्।

ट्रम्पले फक्स न्युजका पत्रकार ट्रे यिङ्स्टसँगको टेलिफोन अन्तर्वार्तामा ओमानले अमेरिका–इरान सम्झौताको प्रयासमा अवरोध गरेमा उसमाथि कडा सैन्य कारबाही गर्ने चेतावनी दिएका हुन्। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले ट्रम्पको भनाइ उद्धृत गर्दै उनले ओमानलाई ‘बमबारी गर्ने’ चेतावनी दिएको जनाएका छन्।

यो अभिव्यक्ति त्यतिबेला आएको हो, जब ओमान र इरान स्ट्रेट अफ हर्मुजमा जहाज आवागमन व्यवस्थापनसम्बन्धी समझदारीलाई अन्तिम रूप दिने चरणमा पुगेका थिए। इरानी विदेश मन्त्रालयले सोमबार इरान र ओमानबीच जहाज आवागमनको मार्गसम्बन्धी नक्सामा समझदारी बनेको र संयुक्त वक्तव्यलाई अन्तिम रूप दिने काम भइरहेको जनाएको थियो।

आखिर ओमानले के ‘बाधा’ पुर्‍यायो?

ट्रम्पले ओमानले कुन विषयमा अमेरिकी प्रयासमा बाधा पुर्‍याएको ठानेका हुन् भन्ने स्पष्ट रूपमा खुलाएका छैनन्।

यही बिन्दु अहिलेको घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। ओमान आफैं इरानसँग संवाद गरिरहेको छ र अमेरिका–इरान विवादमा लामो समयदेखि मध्यस्थको भूमिका खेल्दै आएको छ। त्यसैले ट्रम्पको धम्कीलाई केवल दुई देशबीचको विवादका रूपमा होइन, इरानसँग वार्ता गर्ने अमेरिकी रणनीति र ओमानको स्वतन्त्र मध्यस्थता प्रयासबीचको टकरावका रूपमा पनि हेरिएको छ।

इरान र ओमानले जुनदेखि नै हर्मुजको भविष्यको व्यवस्थापनबारे छलफल गर्दै आएका छन्। दुवै देशले यस जलमार्गको सुरक्षाका साथै आफ्ना सार्वभौम अधिकारको सम्मान गर्दै सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्ने विषयमा छलफल जारी राखेका छन्।

होर्मुज किन यति महत्वपूर्ण?

स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऊर्जा व्यापारिक मार्गमध्ये एक हो। फारसको खाडीबाट विश्व बजारतर्फ जाने तेल तथा ग्यासको ठूलो हिस्सा यही जलमार्गमा निर्भर हुन्छ।

त्यसैले हर्मुजमा लामो समयसम्म अवरोध हुँदा यसको प्रभाव इरान, अमेरिका वा खाडी मुलुकमा मात्र सीमित हुँदैन। तेलको मूल्य, ढुवानी लागत, मुद्रास्फीति र विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ।

हर्मुज करिब ६ महिनादेखि पूर्ण रूपमा बन्द छ भन्नु सही होइन। फेब्रुअरीमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि सैन्य कारबाही सुरु गरेपछि जलमार्गमा जहाज आवागमन अत्यन्तै प्रभावित भएको हो। तर अगस्टसम्म पनि केही जहाजले हर्मुज पार गरिरहेका छन्। Reuters का अनुसार अगस्ट ११ मा हर्मुज हुँदै जम्मा ६ वटा जहाज आवतजावत गरेका थिए, जबकि युद्धअघि दैनिक औसत आवागमन करिब १३०–१४० जहाज थियो।

६० दिने समझदारी पनि संकटमा

अमेरिका र इरानबीच जुन १७ मा भएको समझदारीले युद्ध अन्त्य गर्ने व्यापक सम्झौताका लागि ६० दिनको समयसीमा तय गरेको थियो। उक्त अवधि अगस्ट १७ मा सकिएको छ।

समझदारीमा युद्धविराम कायम राख्ने तथा इरानको आणविक कार्यक्रमलगायतका विषयमा दीर्घकालीन समाधान खोज्ने लक्ष्य राखिएको थियो। तर हर्मुजको नियन्त्रण र सञ्चालनसम्बन्धी विवादले त्यसलाई कमजोर बनायो।

सोमबार पत्रकारहरूले ट्रम्पलाई उक्त समझदारीको अवधि थप्ने हो कि भनेर सोध्दा उनले ‘नो’ भन्दै अस्वीकार गरेका थिए। Reuters का अनुसार अमेरिका अहिले समझदारीको म्याद थप्ने पक्षमा छैन।

अमेरिका र इरानबीच वार्ता साँच्चै भइरहेको छ?

अगस्टको सुरुतिर इरानले अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको कुरा अस्वीकार गरेको थियो। त्यसबेला इरान र ओमानबीच हर्मुजमा अस्थायी सुरक्षित मार्ग खोल्ने विषयमा छलफल भइरहेको थियो।

तर पछिल्लो समय अमेरिकी र इरानी पक्षबीच पर्दापछाडिको सम्पर्क भएको विवरणहरू आएका छन्। Reuters ले अमेरिकी प्रशासन र इरानको इस्लामिक रिभोल्युसनरी गार्ड कोर (IRGC) बीच कुर्दिस्तानका एक मध्यस्थमार्फत ब्याक–च्यानल सम्पर्क भएको जनाएको छ।

ओमानमाथि धम्की किन असाधारण?

ओमान अमेरिकाको क्षेत्रीय साझेदार मात्र होइन, इरानसँग संवाद गर्न सक्ने सीमित देशमध्ये एक हो।

यसअघि पनि ओमानले अमेरिका र इरानबीच कूटनीतिक सम्पर्क कायम गराउन भूमिका खेल्दै आएको थियो। अहिले पनि उसले तेहरानसँग हर्मुजको व्यवस्थापनबारे प्रत्यक्ष वार्ता गरिरहेको छ।

त्यसैले मध्यस्थको भूमिकामा रहेको देशलाई नै अमेरिकी राष्ट्रपतिले सैन्य कारबाहीको धम्की दिनु मध्यपूर्वको कूटनीतिक वातावरणमा असामान्य घटना हो।

अमेरिकी राजनीतिमा समेत यसको प्रतिक्रिया देखिएको छ। अमेरिकी सिनेटर टिम केनले ट्रम्पलाई ओमानविरुद्ध सैन्य कारबाही गर्नबाट रोक्ने उद्देश्यले War Powers Resolution अघि बढाउने तयारी गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ।

अबको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न : हर्मुज कसले खोल्छ?

अहिलेको संकटको केन्द्रमा तीनवटा शक्ति छन् - अमेरिका, इरान र ओमान।

अमेरिका हर्मुजमा निर्बाध अन्तर्राष्ट्रिय आवागमन चाहन्छ। इरान भने अमेरिकी सैन्य दबाब र प्रतिबन्धको अन्त्यसँग हर्मुज खोल्ने विषयलाई जोडिरहेको छ। ओमानले दुई पक्षबीचको तनाव कम गर्दै आफ्नै मध्यस्थतामार्फत सुरक्षित समुद्री आवागमनको व्यवस्था खोजिरहेको छ।

इरान र ओमानबीच मार्गको नक्सासम्बन्धी समझदारी बनेको खबरले कूटनीतिक समाधानको सम्भावना देखाएको छ। तर अमेरिकी दबाब र इरानको कडा अडानका कारण अन्तिम सम्झौता अझै निश्चित भइसकेको छैन।

यसैले ट्रम्पको ओमानलाई दिएको धम्की केवल एउटा उत्तेजक राजनीतिक अभिव्यक्ति मात्र हो कि आगामी सैन्य रणनीतिको संकेत - त्यो अहिले स्पष्ट छैन।