काठमाडौं । नेपाल केवल हिमाल, प्राकृतिक सौन्दर्य र भौगोलिक विविधताको देश मात्र होइन, प्राचीन ज्ञान, दर्शन, संस्कार र आध्यात्मिक परम्पराको ऐतिहासिक भूमि पनि हो। वेद, उपनिषद् र ऋषिमुनिहरूको ज्ञानपरम्परासँग जोडिएको यही पहिचानलाई संस्थागत गर्दै विश्वमाझ चिनाउने उद्देश्यसहित नेपालमा वैदिक विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने अभियान अघि बढाइएको छ।

ऋषिमुनिको तपोभूमि मानिने नेपालमा वैदिक ज्ञान र दर्शनको अध्ययन, अनुसन्धान तथा प्रवर्द्धनका लागि छुट्टै विश्वविद्यालय आवश्यक रहेको निष्कर्षसहित श्री गजेन्द्रमोक्ष वैदिक विश्वविद्यालय स्थापनाको सङ्कल्प अघि सारिएको हो।

यसै अभियानलाई मूर्तरूप दिने उद्देश्यले नवलपरासीस्थित गजेन्द्रमोक्षधाममा आगामी मङ्सिर १ गतेदेखि २९ गतेसम्म 'गजेन्द्रमोक्ष नारायण वैभव विराट महायज्ञ २०८३' आयोजना गरिने भएको छ। महायज्ञमार्फत धार्मिक तथा आध्यात्मिक चेतना अभिवृद्धि गर्नुका साथै प्रस्तावित विश्वविद्यालय स्थापनाका लागि जनसहभागिता र सहयोग जुटाउने लक्ष्य राखिएको छ।

महायज्ञ आयोजना मूल समितिले आइतबार काठमाडौंमा आयोजना गरेको कार्यक्रममा वक्ताहरूले वैदिक ज्ञानको संरक्षण र पुस्तान्तरणका लागि विश्वविद्यालय स्थापनाको आवश्यकता औँल्याएका थिए।

कार्यक्रममा सांसद सुशील खड्काले राष्ट्रको आधार संस्कृति र त्यसको मूल सनातन परम्परा भएकाले यसको पुनर्जागरणका लागि वैदिक विश्वविद्यालय आवश्यक रहेको बताए। उनले प्रस्तावित विश्वविद्यालय अन्य विश्वविद्यालयभन्दा विशिष्टीकृत हुने धारणा राखे।

विश्वविद्यालय स्थापनाका सङ्कल्पकर्ता स्वामी कमलनयनाचार्य (मुक्तिनाथ बाबा) ले नेपालमा वैदिक विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने पर्याप्त आधार र सम्भावना रहेको बताए। वैदिक ज्ञानका क्षेत्रमा नेपाल विश्वकै गुरु देश बन्न सक्ने उल्लेख गर्दै उनले यसलाई व्यवहारमा उतार्न विश्वविद्यालय स्थापनाको अभियान अघि बढाइएको जानकारी दिए।

उनका अनुसार विश्वविद्यालय स्थापनाका लागि नवलपरासीको गैँडाकोटमा आनन्दराज भण्डारीले एक करोड रुपैयाँ बराबरको जग्गा दान गरेका छन्। जग्गादातालाई कार्यक्रममा सम्मानसमेत गरिएको थियो।

महायज्ञ सफल बनाउन एक हजार आठ सदस्यीय मूल समिति गठन गरिएको र त्यसअन्तर्गत ५१ सदस्यीय सचिवालयले निरन्तर काम गरिरहेको स्वामी कमलनयनाचार्यले जानकारी दिए।

कार्यक्रममा पूर्वमुख्यसचिव वैकुण्ठ अर्यालले वेदको व्यवस्थित अध्ययन र अध्यापनका लागि वैदिक विश्वविद्यालय आवश्यक रहेको बताए। यस्तो विश्वविद्यालयले सकारात्मक सोच, नैतिकता र मानवीय मूल्यको विकासमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने उनको धारणा थियो।

त्यस्तै संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयका पूर्वसचिव गणेशप्रसाद पाण्डेयले अध्यात्मको प्रवर्द्धन र ऋषिमुनिको तपोभूमिका रूपमा नेपालको ऐतिहासिक महत्व स्थापित गर्न वैदिक विश्वविद्यालय उपयुक्त माध्यम बन्न सक्ने बताए।

कार्यक्रममा वाग्मती सफाइ अभियानकर्मी डा. माला खरेल, चलचित्र निर्माता एवं अभियानकर्मी चक्रबहादुर चन्द, गायत्री परिवारकी अध्यक्ष सावित्री काफ्ले, इन्जिनियर ईश्वरलाल जोशीलगायतले नेपालको प्राचीन, ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन वैदिक विश्वविद्यालयको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्ने धारणा राखेका थिए।

ज्ञानको विरासत संरक्षण कि नयाँ शैक्षिक सम्भावनाको खोजी ?

वैदिक विश्वविद्यालय स्थापनाको अवधारणा धार्मिक आस्थासँग मात्र जोडिएको विषय होइन। यसले प्राचीन ग्रन्थ, दर्शन, संस्कृत भाषा, वैदिक साहित्य, योग, आयुर्वेद, आध्यात्मिक चिन्तन र परम्परागत ज्ञान प्रणालीको अध्ययन तथा अनुसन्धानलाई व्यवस्थित गर्ने सम्भावना बोकेको छ।

तर विश्वविद्यालय स्थापनाको सङ्कल्पलाई सार्थक बनाउन महायज्ञ र धार्मिक उत्साह मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि स्पष्ट शैक्षिक अवधारणा, पाठ्यक्रम, दक्ष प्राध्यापक, अनुसन्धानको वातावरण, आर्थिक पारदर्शिता र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक मापदण्डअनुसारको संरचना आवश्यक हुन्छ।

प्राचीन ज्ञानलाई आधुनिक अनुसन्धानसँग जोड्न सके प्रस्तावित विश्वविद्यालय नेपालको मौलिक ज्ञानपरम्परालाई विश्वमाझ परिचित गराउने महत्वपूर्ण शैक्षिक केन्द्र बन्न सक्छ।

नेपालको सांस्कृतिक र बौद्धिक पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने अभियानका रूपमा वैदिक विश्वविद्यालयको सपना अघि सारिएको छ। अब यसको सफलता धार्मिक उत्साहलाई कति बलियो शैक्षिक संस्थामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर रहनेछ।