काठमाडौं । हिमालको काखबाट शान्त रूपमा बग्ने भोटेकोशी नदी बुधबार बिहान अचानक उग्र बन्यो। केही समयमै नदीले आफ्नो नियमित बहावको सीमा नाघ्यो र रसुवाको तिमुरे, स्याफ्रुबेंसीलगायत क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याउँदै तलतिरको यात्रा सुरु गर्‍यो। बाढीले घर, सडक, पुल, सवारीसाधन, बजार तथा जलविद्युत् आयोजनासहितका संरचना बगायो।

बुधबार दिउँसो ३ः४५ बजेसम्म प्राप्त विवरणअनुसार बाढीका कारण १८ जनाको मृत्यु भएको छ। रसुवामा एक पुरुष, नुवाकोटमा तीन महिला र चार पुरुष गरी सात जना, धादिङमा तीन महिला, दुई पुरुष र एक जना पहिचान नखुलेका गरी छ जना तथा गोरखामा दुई पुरुष र दुई जना पहिचान नखुलेका गरी चार जनाको शव फेला परेको प्रहरीले जनाएको छ।

तर यो बाढी यति विनाशकारी कसरी बन्यो ? यसको कारण के हो ?

सामान्यतया मनसुनको समयमा ठूलो वर्षापछि नदीमा बाढी आउनु अस्वाभाविक होइन। तर यसपटक रसुवामा देखिएको अवस्था त्यसको सामान्य उदाहरणजस्तो देखिँदैन।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार बाढी आएको समयमा रसुवा क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भएको देखिएको छैन। यही कारण बाढीको प्रारम्भिक प्रकृति हेर्दा स्थानीय भारी वर्षा मुख्य कारण नभएको विज्ञ तथा अधिकारीहरूको आकलन छ।

बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन नेपालका अधिकारी तथा विज्ञहरूले भू–उपग्रह तस्बिर र अन्य प्राविधिक सूचनाको अध्ययन गरिरहेका छन्।

काठमाडौं विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा जलवायु अनुसन्धानकर्ता रिजन् भक्त कायस्थसहितका विज्ञहरूको प्रारम्भिक आकलनअनुसार हिमपहिरो वा बरफको ठूलो भाग खसेर ल्हेन्दे खोला थुनिएको हुन सक्ने देखिएको छ।

यदि त्यसरी खोला थुनिएको हो भने केही समयका लागि पानी माथिल्लो क्षेत्रमा जम्मा हुन्छ। थुनिएको भाग कमजोर भएर अचानक फुट्दा ठूलो मात्रामा पानी, ढुंगा, माटो र हिम–मलवा एकैपटक तलतिर आउन सक्छ। यही प्रक्रियाले भोटेकोशीमा अचानक अत्यधिक ठूलो बाढी सिर्जना गरेको हुन सक्ने विज्ञहरूको प्रारम्भिक अनुमान छ।

तर यो अन्तिम निष्कर्ष भने होइन। सो क्षेत्रमा हिमताल विस्फोट अर्थात् Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) भएको सम्भावनासमेत अध्ययन भइरहेको छ। गत वर्ष पनि यही क्षेत्रमा हिमताल फुटेसँग सम्बन्धित बाढी आएको थियो।

भोटेकोशी नदीको माथिल्लो जलाधार हिमाली क्षेत्रमा पर्छ। तिब्बततर्फबाट आउने पानी तथा हिमाली भू–भागमा हुने हिमपहिरो, हिमताल र प्राकृतिक नदी अवरोधका घटनाले नदीको बहावलाई अचानक परिवर्तन गर्न सक्छन्।

यसपटक पनि नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा कुनै प्राकृतिक अवरोध बनेर पानी जम्मा भएको र त्यो अवरोध एक्कासि फुटेको अवस्थामा छोटो समयमा ठूलो परिमाणमा पानी तलतिर आएको हुनसक्ने विज्ञहरूको प्रारम्भिक अनुमान छ। यस्तो बाढीमा पानी मात्र नभई ढुंगा, माटो, रूख तथा अन्य सामग्रीसमेत मिसिने भएकाले यसको विनाशकारी शक्ति सामान्य बाढीभन्दा धेरै हुन्छ।

बाढीले रसुवाको तिमुरे र स्याफ्रुबेंसी क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। सडक, पुल, बजार, घर तथा जलविद्युत् संरचनामा क्षति पुगेको छ। भोटेकोशीको बहाव तलतिर बढ्दै जाँदा नुवाकोट, धादिङ, गोरखालगायत जिल्लामा समेत जोखिम बढेको थियो।

प्रारम्भिक विवरणअनुसार बाढीले जलविद्युत् आयोजनाहरूमा समेत ठूलो असर पारेको छ। यसले मानवीय क्षतिसँगै ऊर्जा उत्पादन, यातायात, व्यापारिक आवागमन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ।

हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि हुँदै जाँदा हिमनदी तथा हिमतालमा परिवर्तन आउने र प्राकृतिक रूपमा कमजोर बनेका संरचनाबाट अचानक पानी बाहिरिन सक्ने जोखिम बढिरहेको विज्ञहरूले औंल्याउँदै आएका छन्।

हिमालयमा पछिल्ला वर्षहरूमा हिमताल विस्फोट, हिमपहिरो र अचानक आउने बाढीका घटनाले जोखिमको नयाँ स्वरूप देखाइरहेका छन्। जलवायु परिवर्तन र हिमाली भू–भागमा भइरहेको तीव्र परिवर्तनले यस्ता जोखिमलाई अझ जटिल बनाइरहेको वैज्ञानिकहरूको अध्ययनले देखाउँछ।

तर यसपटकको रसुवा बाढीको ठ्याक्कै कारण भने प्राविधिक अध्ययन पूरा भएपछि मात्र निश्चित हुनेछ। अहिले हिमपहिरो, प्राकृतिक नदी अवरोध र हिमताल विस्फोटमध्ये कुन घटनाले मुख्य भूमिका खेलेको हो भन्ने विषयमा अध्ययन भइरहेको छ।

बाढीपछि प्रहरीले जोखिममा रहेका विभिन्न जिल्लाका घरपरिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, खोज तथा उद्धार गर्ने र अवरुद्ध सडक खुलाउने काम गरिरहेको छ।

भोटेकोशी र त्यससँग जोडिएका नदी तथा खोलाको बहाव अझै जोखिमपूर्ण हुनसक्ने भएकाले नदी किनार तथा तल्लो तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरिएको छ।