काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोसी–ल्हेन्दे नदीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि हिमाली क्षेत्रमा रहेका जोखिमयुक्त हिमताल र हिमपहिरोको खतरा फेरि चर्चामा आएको छ।
बुधबार रसुवामा आएको अचानकको बाढीको प्रारम्भिक अध्ययनले तिब्बततर्फ करिब ५ हजार २०० मिटर उचाइमा रहेको हिमनदीको ठूलो भाग भत्किएर तल खसेको र त्यसबाट बरफ, चट्टान तथा माटोको ठूलो प्रवाह नदीमा पुगेको देखाएको छ। Planet Labs का उपग्रह तस्बिरको प्रारम्भिक विश्लेषणले यस्तो संकेत गरेको हो। 

वैज्ञानिकहरूले ल्हेन्दे नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा हिमपहिरो वा बरफ–चट्टानको पहिरोले नदी केही समय थुनेको र त्यसपछि पानी तथा भग्नावशेष एक्कासि तलतर्फ बगेको हुनसक्ने बताएका छन्। यद्यपि घटनाको ठ्याक्कै कारणबारे थप अध्ययन भइरहेको छ। 

नेपालका लागि किन जोखिमपूर्ण?

भोटेकोसी नदीको माथिल्लो जलाधारको महत्वपूर्ण हिस्सा नेपालबाहिर तिब्बततर्फ पर्छ। त्यस क्षेत्रमा हुने हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट वा नदी थुनिने घटना केही समयमै नेपालतर्फको साँघुरो नदी उपत्यकामा ठूलो बाढीका रूपमा आइपुग्न सक्छ।
यही कारण रसुवाको पछिल्लो घटनाले सीमापार विपद् जोखिमबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
हिमनदी पग्लिँदै जाँदा बनेका हिमताल प्राकृतिक रूपमा कमजोर बाँधले रोकिएका हुन्छन्। त्यस्तो बाँध फुटेमा ठूलो मात्रामा पानी, बरफ, ढुंगा र माटो एकैपटक तल बग्न सक्छ। यसलाई Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) भनिन्छ।
यस्ता सम्भावित जोखिमयुक्त हिमताललाई कतिपय अवस्थामा ‘टाइम बम’को संज्ञा दिइन्छ। यसको अर्थ ती ताल तत्काल फुट्छन् भन्ने होइन, तर तिनको नियमित निगरानी आवश्यक हुन्छ।
तिब्बतमा २५, नेपालमा २१ जोखिमयुक्त हिमताल
ICIMOD र UNDP को २०२० मा सार्वजनिक गरिएको अध्ययनले नेपाल, चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र र भारतका कोशी, गण्डकी तथा कर्णाली नदी बेसिनमा ४७ वटा सम्भावित रूपमा खतरनाक हिमताल पहिचान गरेको थियो।
त्यसमध्ये चीनमा २५, नेपालमा २१ र भारतमा एउटा हिमताल रहेको अध्ययनले जनाएको छ। ४७ मध्ये ४२ वटा कोशी नदी बेँसिमा रहेको उल्लेख छ। 

यस तथ्यांकलाई अहिलेको रसुवा बाढीको प्रत्यक्ष कारणका रूपमा लिन भने मिल्दैन। २५ र २१ को संख्या २०२० को अध्ययनमा पहिचान गरिएका सम्भावित जोखिमयुक्त हिमतालको सूची हो। पछिल्लो बाढी कुन हिमताल वा कुन भौगर्भिक घटनाका कारण आयो भन्ने छुट्टै वैज्ञानिक अध्ययनबाट पुष्टि गर्नुपर्ने हुन्छ।
२०२५ पछि फेरि उस्तै जोखिम
रसुवा क्षेत्रमा यस्तो प्रकृतिको विपद् यसअघि पनि देखिएको थियो। सन् २०२५ जुलाईमा ल्हेन्दे–भोटेकोसी क्षेत्रमा आएको ठूलो बाढीलाई पनि तिब्बततर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमतालसम्बन्धी घटनासँग जोडेर अध्ययन गरिएको थियो।
एक वर्षपछि फेरि त्यही क्षेत्रको माथिल्लो जलाधारबाट अचानक ठूलो बाढी आउनुले सीमापार हिमाली जोखिमको दीर्घकालीन निगरानी आवश्यक रहेको देखाएको छ।
उपग्रह निगरानी र पूर्वसूचना आवश्यक
विशेषज्ञहरूका अनुसार हिमताल र हिमनदीको जोखिम घटाउन नियमित उपग्रह निगरानी, नदीको बहाव मापन र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक छ।
विशेषगरी तिब्बततर्फको माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो पहिरो, हिमनदी भत्किने घटना वा नदी थुनिएको जानकारी नेपालले समयमै पाउने व्यवस्था हुनुपर्ने देखिन्छ।
रसुवा, नुवाकोटलगायत भोटेकोसी र त्रिशूली नदी आसपासका बस्ती तथा जलविद्युत् आयोजनालाई यस्तो जोखिमबाट जोगाउन सीमापार सूचना आदानप्रदान र पूर्वतयारी अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता पछिल्लो घटनाले देखाएको छ।

हिमालमा हुने परिवर्तन नेपालका लागि टाढाको विषय होइन। माथिल्लो क्षेत्रमा भएको एउटा ठूलो प्राकृतिक घटना केही घण्टामै नदी किनारका बस्ती र संरचनाका लागि विपत्तिको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले हिमताल र हिमनदीको निगरानी अब विपद् व्यवस्थापनको प्राथमिक विषय बन्नुपर्ने देखिन्छ।