शीर्षक : महिला अधिकार तथा चुनौती

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
अनि मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

“महिला कमजोर होइनन्, अवसरबाट वञ्चित गरिएका हुन्छन्।
उनीहरू पछाडि होइनन्, पछाडि पारिएका हुन्छन्।”

आज म यही विषयमा आफ्ना केही विचार राख्न यहाँ उपस्थित भएकी छु
“महिला अधिकार तथा चुनौती।”

महिला…!

आमा बनेर जन्म दिने महिला,
दिदी बनेर माया दिने महिला,
शिक्षक बनेर भविष्य बनाउने महिला,
डाक्टर बनेर जीवन बचाउने महिला,
वैज्ञानिक बनेर नयाँ संसार खोज्ने महिला,
र नेतृत्वकर्ताका रूपमा देश हाँक्ने महिला!

तर प्रश्न एउटै छ

यदि महिलाले संसार निर्माण गर्न सक्छिन् भने,
उनलाई आफ्नो संसार रोज्ने अधिकार किन नदिने?

साथीहरू,

महिला अधिकार भनेको पुरुषविरुद्धको संघर्ष होइन।
महिला अधिकार भनेको समान अवसर, समान सम्मान र समान स्वतन्त्रताको माग हो।

छोरीलाई पनि छोरासरह शिक्षा पाउने अधिकार छ।
आफ्नो भविष्य रोज्ने अधिकार छ।
आफ्नो विचार राख्ने अधिकार छ।
सम्पत्तिमा समान अधिकार छ।
निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने अधिकार छ।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा,
हिंसा र भेदभावबाट मुक्त भएर सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार छ।

तर के यी अधिकारहरू कागजमा लेखिएजति सहज रूपमा हाम्रो समाजमा लागू भएका छन्?

उत्तर हो- अझै छैन।

आज पनि कतिपय परिवारमा छोरी जन्मिँदा खुसीभन्दा चिन्ता बढी हुन्छ।

“छोरी हो, धेरै पढाएर के गर्नु?”
“अन्ततः अर्काको घर जाने हो।”
“छोरीले यति धेरै स्वतन्त्रता लिनु हुँदैन।”

यस्ता सोचले छोरीको क्षमता होइन, समाजको मानसिकता कमजोर बनाइरहेको हुन्छ।

आज पनि कतिपय छोरीहरूले आफ्नो रुचिअनुसार विषय पढ्न पाउँदैनन्।
कतिपयले आफ्नो करियर रोज्न पाउँदैनन्।
कतिपय महिलाले कार्यस्थलमा असमान व्यवहार सहनुपर्छ।
कतिपय महिला घरेलु हिंसाको शिकार हुन्छन्।
र अझै पनि महिलाको क्षमता भन्दा उसको रूप, पहिरन र चरित्रमाथि प्रश्न उठाउने प्रवृत्ति हाम्रो समाजमा जीवित छ।

यो केवल महिलाको समस्या होइन।
यो हाम्रो समाजको समस्या हो।

साथीहरू,

महिलाका चुनौतीहरू घरभित्र मात्र सीमित छैनन्।

शिक्षा, रोजगारी, राजनीति, नेतृत्व, स्वास्थ्य, प्रविधि र निर्णय प्रक्रियामा समेत महिलाले अनेकौँ अवरोध सामना गर्नुपरेको छ।

तर म यहाँ महिलालाई केवल पीडितका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्नँ।

किनकि महिला कमजोर छैनन्।

महिला संघर्ष गर्न जान्दछन्।
महिला परिवर्तन गर्न जान्दछन्।
र अवसर पाए भने महिला नेतृत्व गर्न पनि जान्दछन्।

इतिहास हेर्नुस्
महिलाले युद्धमा योगदान दिएका छन्,
विज्ञानमा योगदान दिएका छन्,
राजनीतिमा योगदान दिएका छन्,
समाज परिवर्तनका आन्दोलनमा योगदान दिएका छन्।

आज नेपालमै पनि महिलाहरू राष्ट्रपति, सभामुख, मन्त्री, न्यायाधीश, पाइलट, इन्जिनियर, प्रहरी, पत्रकार, उद्यमी र खेलाडीका रूपमा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिरहेका छन्।

त्यसैले अब प्रश्न यो होइन

“महिलाले के गर्न सक्छिन्?”

अब प्रश्न हुनुपर्छ

“महिलालाई अवसर दिन हामी कति तयार छौँ?”

प्रिय साथीहरू,

महिला अधिकारको सुरुवात संसदबाट मात्र हुँदैन।
यसको सुरुवात घरबाट हुन्छ।

जब आमाबुबाले छोरी र छोरालाई समान शिक्षा दिनुहुन्छ
त्यहाँ महिला अधिकार सुरु हुन्छ।

जब छोरीको विचार पनि छोराको विचारजत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ
त्यहाँ महिला अधिकार सुरु हुन्छ।

जब घरको काम केवल छोरीको जिम्मेवारी होइन भनेर छोरा पनि काममा सहभागी हुन्छ
त्यहाँ समानता सुरु हुन्छ।

र जब हामी कसैको पहिरन, रूप वा लिङ्गका आधारमा उसको चरित्र र क्षमता निर्धारण गर्न छोड्छौँ
त्यहाँ सभ्य समाजको निर्माण सुरु हुन्छ।

त्यसैले महिला अधिकारको जिम्मेवारी महिलाको मात्र होइन,
हामी सबैको हो।

म आजको पुस्तालाई विशेष रूपमा भन्न चाहन्छु

हामी परिवर्तनको पुस्ता हौँ।

हामीले छोरीलाई “तिमी के बन्न चाहन्छ्यौ?” भनेर सोध्नुपर्छ,
“तिमीले के बन्नुपर्छ?” भनेर आदेश दिनु हुँदैन।

हामीले छोरीलाई संरक्षण मात्र होइन,
निर्णय गर्ने क्षमता पनि दिनुपर्छ।

हामीले महिलालाई दया होइन,
अवसर दिनुपर्छ।

सहानुभूति होइन,
सम्मान दिनुपर्छ।

र अधिकार माग्नुपर्ने अवस्था होइन,
अधिकार स्वाभाविक रूपमा प्राप्त हुने समाज निर्माण गर्नुपर्छ।

अन्त्यमा म एउटा प्रश्न राख्न चाहन्छु

हामी त्यस्तो समाज कहिले बनाउने,
जहाँ छोरी जन्मिँदा “बोझ” होइन “सम्भावना” देखियोस्?
जहाँ महिलाको पहिचान उसको लिङ्गले होइन, उसको प्रतिभाले होस्?
जहाँ छोरीले आफ्नो सपना देख्दा समाजले उसको पखेटा काट्ने होइन, उड्न आकाश दिओस्?

हामीले आजैबाट सुरुवात गरौँ।

किनकि

एउटी शिक्षित महिला केवल आफू शिक्षित हुँदिनन्,
उनले एउटा परिवार शिक्षित बनाउँछिन्।
एउटी सक्षम महिला केवल आफू सक्षम हुँदिनन्,
उनले समाजलाई सक्षम बनाउँछिन्।
र महिलालाई अधिकार दिने समाजले
आफ्नो आधा जनसंख्यालाई मात्र होइन,
पूरै राष्ट्रलाई अगाडि बढाउँछ।

त्यसैले आउनुस्

छोरीलाई अवसर दिऔँ,
महिलालाई सम्मान दिऔँ,
भेदभावको अन्त्य गरौँ,
र समानताको समाज निर्माण गरौँ।

किनकि

“महिलाको अधिकार सुरक्षित भएको दिन मात्र
समाजको भविष्य सुरक्षित हुनेछ।”

धन्यवाद!
जय नेपाल!

शीर्षक : बाल श्रम : चुनौती र समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषय लिएर उभिएकी छु,
जसले हाम्रो समाजको एउटा तीतो वास्तविकता देखाउँछ।

म तपाईंहरूलाई एउटा प्रश्न गर्न चाहन्छु—

जुन हातमा कलम हुनुपर्ने हो,
त्यही हातमा भारी किन हुन्छ?

जुन आँखाले किताबका अक्षर पढ्नुपर्ने हो,
त्यही आँखाले होटलको धुवाँ, कारखानाको तातो र सडकको धुलो किन हेर्नुपर्छ?

र जुन उमेरमा बालबालिकाले खेल्दै, सिक्दै र सपना देख्दै हुर्किनुपर्ने हो,
त्यही उमेरमा उनीहरूले मजदुरी गर्नुपर्ने अवस्था किन आउँछ?

यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने विषय हो
“बाल श्रम : चुनौती र समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

बालबालिका भनेका राष्ट्रका भविष्य हुन्।

तर भविष्य निर्माण गर्ने ती नानीहरूकै वर्तमान यदि श्रम, शोषण र अभावमा बित्यो भने—

हामी कस्तो भविष्यको कल्पना गरिरहेका छौँ?

बाल श्रम भन्नाले बालबालिकाको उमेर, शिक्षा, स्वास्थ्य र मानसिक विकासमा बाधा पुग्ने गरी उनीहरूलाई श्रममा लगाउनु हो।

हाम्रो समाजमा बालबालिका होटल, रेस्टुरेन्ट, निर्माण क्षेत्र, यातायात, घरेलु काम, कृषि तथा विभिन्न अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गरिरहेको देख्न सकिन्छ।

कतिपय बालबालिका विद्यालय जानुपर्ने समयमा काम गरिरहेका हुन्छन्।
कतिपय बिहानदेखि बेलुकासम्म काम गर्छन्।
कतिपयले न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्नुपर्छ।
र कतिपय त शारीरिक तथा मानसिक हिंसासमेत सहन बाध्य हुन्छन्।

तर प्रश्न उठ्छ

बालबालिकालाई श्रममा धकेल्ने दोषी को हो?

के केवल गरिब परिवार?

केवल रोजगारदाता?

केवल सरकार?

वा हामी सबै?

वास्तवमा बाल श्रम एउटा व्यक्तिको समस्या होइन।
यो गरिबी, अशिक्षा, बेरोजगारी, सामाजिक असमानता, कमजोर कानुनी कार्यान्वयन र हाम्रो मौनताको संयुक्त परिणाम हो।

कतिपय अभिभावक आर्थिक समस्याका कारण आफ्ना छोराछोरीलाई काममा पठाउन बाध्य हुन्छन्।

कतिपय रोजगारदाताले सस्तो श्रमको लोभमा बालबालिकालाई काममा लगाउँछन्।

कतिपय अवस्थामा अभिभावकको अशिक्षा र चेतनाको कमीले बालबालिकाको शिक्षालाई प्राथमिकता दिइँदैन।

र सबैभन्दा दुःखद कुरा

हामी बाल श्रम देख्छौँ,
तर धेरैपटक नदेखेजस्तो गरेर हिँड्छौँ।

साथीहरू,

एउटा बालकले होटलमा भाँडा माझिरहेको देख्दा हामीले केवल “बिचरा” भन्नु पर्याप्त छैन।

उसलाई त्यहाँ पुर्‍याउने कारण खोज्नुपर्छ।

उसको परिवार किन गरिब भयो?

ऊ विद्यालयबाट किन बाहिरियो?

उसलाई काममा लगाउने व्यक्ति को हो?

र उसको अधिकारको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी कसको हो?

समस्या देखेर दुःख मान्नु समाधान होइन।
समाधानका लागि कदम चाल्नु आवश्यक छ।

अब कुरा गरौँ समाधानको।

पहिलो समाधान हो शिक्षा।

हरेक बालबालिकालाई गुणस्तरीय र पहुँचयोग्य शिक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

विद्यालय जान नसक्ने परिवारका बालबालिकालाई आर्थिक सहयोग, छात्रवृत्ति, शैक्षिक सामग्री तथा आवश्यक सामाजिक सुरक्षा उपलब्ध गराउनुपर्छ।

किनकि

बाल श्रम रोक्ने सबैभन्दा बलियो हतियार कलम हो।

दोस्रो गरिबी न्यूनीकरण।

जब परिवारसँग खान, बस्न र आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने पर्याप्त आय हुँदैन, बालबालिका पनि परिवारको आम्दानीको स्रोत बन्न बाध्य हुन्छन्।

त्यसैले रोजगारी सिर्जना, सीप विकास, सामाजिक सुरक्षा र गरिब परिवारलाई लक्षित कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

तेस्रो कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन।

बालबालिकालाई गैरकानुनी रूपमा श्रममा लगाउनेमाथि कडा कारबाही हुनुपर्छ।

कानुन किताबमा मात्र भएर हुँदैन।

कानुनको डर रोजगारदातालाई र अधिकारको भरोसा बालबालिकालाई महसुस हुनुपर्छ।

चौथो - अभिभावक र समुदायमा चेतना।

बालबालिकालाई काममा लगाएर तत्काल केही पैसा कमाउनुभन्दा उनीहरूलाई शिक्षा दिएर सक्षम बनाउनु दीर्घकालीन रूपमा परिवार र राष्ट्र दुवैका लागि फाइदाजनक हुन्छ भन्ने चेतना फैलाउनुपर्छ।

र पाँचौँ हामी विद्यार्थीको भूमिका।

हो, हामी विद्यार्थी हौँ।

हामीसँग ठूलो पद छैन।
ठूलो बजेट छैन।
ठूलो शक्ति पनि छैन।

तर हामीसँग एउटा ठूलो शक्ति छ

आवाज उठाउने शक्ति।

हामी बाल श्रम देख्दा त्यसलाई सामान्य नमान्न सक्छौँ।

बालबालिकालाई हेप्नुको सट्टा उनीहरूलाई सम्मान गर्न सक्छौँ।

उनीहरूलाई विद्यालय फर्काउन सहयोग गर्ने वातावरण बनाउन सक्छौँ।

र समाजमा एउटा सन्देश फैलाउन सक्छौँ

“बालबालिकाको हातमा औजार होइन, कलम हुनुपर्छ।”

प्रिय साथीहरू,

हामीले बाल श्रमको अन्त्य केवल सरकारी नाराबाट गर्न सक्दैनौँ।

सरकारले नीति बनाउनुपर्छ।
स्थानीय तहले कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
विद्यालयले बालबालिकालाई टिकाउनुपर्छ।
अभिभावकले शिक्षा रोज्नुपर्छ।
र समाजले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।

त्यसपछि मात्र परिवर्तन सम्भव हुन्छ।

अन्त्यमा म तपाईंहरूसँग एउटा दृश्य कल्पना गर्न आग्रह गर्छु

एउटा बालक होटलमा गिलास बोकेर दौडिरहेको छैन,
कक्षाकोठामा किताब बोकेर बसेको छ।

एउटी बालिका कसैको घरमा भाँडा माझिरहेकी छैनन्,
विद्यालयको मञ्चमा उभिएर आफ्नो सपना सुनाइरहेकी छिन्।

कुन दृश्य सुन्दर छ?

निश्चय नै दोस्रो।

त्यसैले हामीले बालबालिकाको भविष्य रोज्नुपर्छ।

उनीहरूको हातबाट भारी खोसौँ,
हातमा कलम दिऔँ।

उनीहरूको आँखाबाट डर हटाऔँ,
आँखामा सपना भरौँ।

उनीहरूको बाल्यकाल नछिनौँ,
उनीहरूलाई बाल्यकाल बाँच्न दिऔँ।

किनकि

आज हामीले एउटा बालबालिकालाई श्रमबाट बचायौँ भने,
भोलि उसले एउटा परिवार, एउटा समाज र सिंगो राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छ।

अन्त्यमा एउटै आवाज बुलन्द गरौँ

“बाल श्रम होइन—बाल शिक्षा!
शोषण होइन—अधिकार!
मजदुरी होइन—बाल्यकाल!”

यही हाम्रो प्रतिबद्धता हो।
यही हाम्रो जिम्मेवारी हो।
र यही हाम्रो सुन्दर नेपालको भविष्य हो।

धन्यवाद!
जय नेपाल!

शीर्षक : बाल अधिकार : चुनौती र समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा प्रिय साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

आज म एउटा यस्तो विषयमा आफ्ना विचार राख्न यहाँ उभिएकी छु,
जुन विषय केवल बालबालिकाको विषय होइन—

यो हाम्रो वर्तमान र हाम्रो भविष्यको विषय हो।

म यहाँ एउटा प्रश्नबाट आफ्नो भनाइ सुरु गर्न चाहन्छु—

“बालबालिका भोलिका नागरिक मात्र हुन् कि आजका पनि नागरिक हुन्?”

यदि बालबालिका आजका नागरिक हुन् भने,
उनीहरूको अधिकार आजै किन सुनिश्चित नगर्ने?

यदि उनीहरू देशको भविष्य हुन् भने,
उनीहरूको वर्तमान सुरक्षित किन नगर्ने?

यही प्रश्नसँग जोडिएको विषय हो—
“बाल अधिकार : चुनौती र समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

बाल अधिकार भन्नाले बालबालिकाले सुरक्षित, सम्मानित र स्वस्थ वातावरणमा हुर्कन, सिक्न, विकास गर्न र आफ्नो विचार व्यक्त गर्न पाउने अधिकार हो।

हरेक बालबालिकालाई—

बाँच्न पाउने अधिकार छ।
नाम र पहिचान पाउने अधिकार छ।
शिक्षा पाउने अधिकार छ।
स्वास्थ्य र पोषण पाउने अधिकार छ।
हिंसा, शोषण र दुर्व्यवहारबाट सुरक्षित हुने अधिकार छ।
आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने अधिकार छ।
खेल्न, आराम गर्न र आफ्नो प्रतिभा विकास गर्ने अधिकार छ।

तर प्रश्न यो हो—

के हरेक बालबालिकाले यी अधिकार समान रूपमा पाइरहेका छन्?

दुःखका साथ भन्नुपर्छ—
अझै पनि छैन।

आज पनि कतिपय बालबालिका विद्यालयभन्दा बाहिर छन्।

कतिपय बाल श्रम गर्न बाध्य छन्।

कतिपय हिंसा, दुर्व्यवहार र शोषणको शिकार भइरहेका छन्।

कतिपय बालबालिकाले पौष्टिक खाना पाउँदैनन्।

कतिपय डिजिटल दुनियाँमा साइबर दुर्व्यवहार र अनलाइन शोषणको जोखिममा छन्।

र कतिपय बालबालिकाको आवाज घरमै सुनिँदैन।

बालबालिकाको शरीर सानो होला,
तर उनीहरूको अधिकार सानो हुँदैन।

साथीहरू,

बाल अधिकारको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एउटा हो—गरिबी।

जब परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर हुन्छ, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य र पोषणमा प्रत्यक्ष असर पर्छ।

दोस्रो चुनौती हो—बाल हिंसा र दुर्व्यवहार।

हामीले कहिलेकाहीँ बालबालिकालाई अनुशासन सिकाउने नाममा कुटपिट, गाली वा मानसिक दबाबलाई सामान्य ठानिरहेका हुन्छौँ।

तर म स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्छु—

डराएर चुप लाग्नु अनुशासन होइन।
सम्मानपूर्वक बुझ्नु नै सही अनुशासन हो।

तेस्रो चुनौती हो—बाल श्रम।

विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकालाई श्रममा लगाउनु उनीहरूको बाल्यकाल मात्र होइन, भविष्य पनि खोस्नु हो।

चौथो चुनौती हो—डिजिटल जोखिम।

आज मोबाइल र इन्टरनेट हाम्रो जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

यसले ज्ञानको ढोका खोलेको छ, तर जोखिम पनि ल्याएको छ।

साइबर बुलिङ, अनलाइन ठगी, अनुचित सामग्री, बालबालिकाको गोपनीयताको दुरुपयोगजस्ता समस्या बढिरहेका छन्।

त्यसैले बाल अधिकारको अर्थ बालबालिकालाई विद्यालय पठाउनु मात्र होइन।

उनीहरूलाई वास्तविक संसारमा पनि सुरक्षित राख्नुपर्छ र डिजिटल संसारमा पनि।

पाँचौँ चुनौती हो—बालबालिकाको विचारलाई बेवास्ता गर्नु।

हामी धेरैपटक बालबालिकालाई भन्छौँ—

“तिमी सानै छौ, तिमीलाई के थाहा?”

तर म सोध्न चाहन्छु—

सानो उमेरले विचारलाई सानो बनाउँछ र?

बालबालिकाको हरेक निर्णय उनीहरूले नै गर्नुपर्छ भन्ने होइन।

तर उनीहरूको कुरा सुन्ने अधिकार भने उनीहरूलाई अवश्य छ।

अब प्रश्न आउँछ—

समाधान के हो?

पहिलो—शिक्षामा समान पहुँच।

कुनै बालबालिका धनी वा गरिब, गाउँ वा शहर, छोरा वा छोरी भएकै कारण शिक्षाबाट वञ्चित हुनु हुँदैन।

विद्यालय केवल पढाउने ठाउँ होइन,
बाल अधिकारको संरक्षण गर्ने सुरक्षित स्थान पनि बन्नुपर्छ।

दोस्रो—बालमैत्री परिवार।

अभिभावकले बालबालिकालाई डर देखाएर होइन, संवाद गरेर हुर्काउनुपर्छ।

उनीहरूको समस्या सुन्नुपर्छ।

उनीहरूको रुचि बुझ्नुपर्छ।

र उनीहरूलाई आफ्ना कुरा राख्न सुरक्षित वातावरण दिनुपर्छ।

तेस्रो—कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन।

बालबालिकामाथि हिंसा, शोषण, दुर्व्यवहार वा बाल श्रम गराउने व्यक्तिमाथि कानुनी कारबाही हुनुपर्छ।

कानुन बनेर मात्र हुँदैन।

कानुन बालबालिकाको ढाल बन्नुपर्छ।

चौथो—डिजिटल सचेतना।

बालबालिकालाई मोबाइल खोस्नु मात्र समाधान होइन।

उनीहरूलाई सुरक्षित रूपमा इन्टरनेट प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ।

अभिभावक, शिक्षक र विद्यार्थीबीच डिजिटल सुरक्षाबारे निरन्तर संवाद हुनुपर्छ।

र पाँचौँ—बालबालिकाको सहभागिता।

बालबालिकासँग सम्बन्धित निर्णय गर्दा उनीहरूको विचार पनि सुन्नुपर्छ।

किनकि—

बालबालिकाका लागि बनाइने नीति र कार्यक्रम
बालबालिकाको आवाज नसुनी पूर्ण हुन सक्दैन।

प्रिय साथीहरू,

बाल अधिकारको संरक्षण सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन।

अभिभावकको जिम्मेवारी हो।
शिक्षकको जिम्मेवारी हो।
समुदायको जिम्मेवारी हो।
र हामी विद्यार्थीको पनि जिम्मेवारी हो।

हामीले आफ्ना साथीलाई हेपिन नदिऔँ।

कसैलाई बुलिङ नगरौँ।

कसैले समस्या सुनाउँदा मजाक नबनाऔँ।

गलत कुरा देख्दा “मलाई के मतलब?” भनेर चुप नबसौँ।

किनकि कहिलेकाहीँ—

एउटा आवाजले एउटा बालबालिकाको जीवन बदल्न सक्छ।

अन्त्यमा म एउटा सपना देख्न चाहन्छु।

त्यस्तो नेपाल,
जहाँ कुनै बालक गरिब भएकै कारण शिक्षाबाट वञ्चित नहोस्।

जहाँ कुनै बालिका भएकै कारण अवसरबाट पछि नपरोस्।

जहाँ कुनै बालबालिका डरका कारण आफ्नो कुरा भन्न नसक्ने नहोस्।

जहाँ बालबालिकाको हातमा किताब होस्,
आँखामा सपना होस्,
मनमा आत्मविश्वास होस्
र भविष्यमा अवसर होस्।

त्यसैले आउनुस्—

बालबालिकालाई दया होइन, अधिकार दिऔँ।
डर होइन, सुरक्षा दिऔँ।
मौनता होइन, आवाज दिऔँ।
र केवल भविष्यको आशा होइन, आजै सम्मानित जीवन दिऔँ।

किनकि—

“बालबालिकाको अधिकार सुरक्षित गर्नु भनेको
भोलिको राष्ट्र सुरक्षित गर्नु मात्र होइन,
आजको मानवता सुरक्षित गर्नु हो।”

आउनुस्, हामी यस्तो समाज बनाऔँ—

जहाँ हरेक बालबालिका भन्न सकोस्—
“म सुरक्षित छु,
म शिक्षित छु,
म सम्मानित छु,
र मेरो सपना देख्ने अधिकार छ।”

यही हाम्रो प्रतिबद्धता हो।
यही हाम्रो जिम्मेवारी हो।
र यही समृद्ध नेपालको आधार हो।

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : मानव अधिकार

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषयमा बोल्न उभिएकी छु,
जसको आवश्यकता राजा र रङ्क दुवैलाई हुन्छ,
धनी र गरिब दुवैलाई हुन्छ,
महिला र पुरुष दुवैलाई हुन्छ।

त्यो हो—
मानव अधिकार।

म आफ्नो भनाइ एउटा प्रश्नबाट सुरु गर्न चाहन्छु—

“मानिस भएर जन्मिनु नै पर्याप्त हो कि सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु पनि आवश्यक छ?”

मेरो विचारमा—
मानिस भएर जन्मिनु प्रकृतिको उपहार हो,
तर सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु उसको अधिकार हो।

साथीहरू,

मानव अधिकार भन्नाले कुनै पनि मानिसले केवल मानिस भएकै आधारमा पाउने मौलिक अधिकार र स्वतन्त्रतालाई बुझिन्छ।

बाँच्न पाउने अधिकार,
स्वतन्त्रताको अधिकार,
समानताको अधिकार,
शिक्षाको अधिकार,
स्वास्थ्यको अधिकार,
आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने अधिकार,
धर्म र संस्कृतिको सम्मान पाउने अधिकार,
र हिंसा, शोषण तथा भेदभावबाट मुक्त भएर बाँच्ने अधिकार—

यी सबै मानव अधिकारका आधार हुन्।

मानव अधिकार कुनै सरकारको दया होइन।

यो कसैले दिएर पाउने उपहार होइन।
यो मानिस भएर जन्मिएसँगै प्राप्त हुने अधिकार हो।

तर आज हामी आफैँलाई एउटा प्रश्न गरौँ—

के संसारका हरेक मानिसले आफ्ना अधिकार समान रूपमा उपभोग गरिरहेका छन्?

उत्तर दुःखद छ—
छैन।

आज पनि कतिपय मानिस गरिब भएकै कारण अवसरबाट वञ्चित छन्।

कतिपय महिला भएकै कारण भेदभाव सहन बाध्य छन्।

कतिपय बालबालिका शिक्षाबाट वञ्चित छन्।

कतिपय श्रमिकले आफ्नो श्रमअनुसारको सम्मान र पारिश्रमिक पाउँदैनन्।

कतिपय मानिस जात, भाषा, क्षेत्र, लिङ्ग वा सामाजिक अवस्थाका आधारमा विभेदको सामना गरिरहेका छन्।

र कतिपय मानिस आफ्नो विचार व्यक्त गरेकै कारण डराउनुपर्ने अवस्थामा छन्।

त्यसैले मानव अधिकारको कुरा किताबमा पढेर मात्र पुग्दैन।

मानव अधिकार व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

साथीहरू,

हामीले प्रायः अधिकारको कुरा गर्छौँ।

तर अधिकारसँगै कर्तव्य पनि जोडिएको हुन्छ।

मलाई आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने अधिकार छ भने,
अरूलाई पनि आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने अधिकार छ।

म सम्मान पाउन चाहन्छु भने,
मैले अरूलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ।

म स्वतन्त्रता चाहन्छु भने,
मैले अरूको स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नुपर्छ।

यसैले—

मेरो अधिकार त्यहाँसम्म हो,
जहाँबाट अर्को व्यक्तिको अधिकार सुरु हुन्छ।

यो कुरा हामीले विशेषगरी आजको पुस्ताले बुझ्न आवश्यक छ।

किनकि मानव अधिकार केवल अदालत, संसद वा संविधानका पानामा सीमित विषय होइन।

यो हाम्रो घरबाट सुरु हुन्छ।

घरमा छोराछोरीलाई समान व्यवहार गर्दा मानव अधिकारको सम्मान हुन्छ।

विद्यालयमा साथीलाई उसको रूप, भाषा, आर्थिक अवस्था वा क्षमताका कारण होच्याइएन भने मानव अधिकारको सम्मान हुन्छ।

समाजमा कमजोर व्यक्तिलाई सहयोग गर्दा मानव अधिकारको सम्मान हुन्छ।

र कसैमाथि अन्याय हुँदा हामी चुप नबसी आवाज उठाउँदा मानव अधिकारको संरक्षण हुन्छ।

तर आज मानव अधिकारका नयाँ चुनौतीहरू पनि थपिएका छन्।

डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै डिजिटल अधिकारको प्रश्न पनि उठेको छ।

सामाजिक सञ्जालमा कसैको निजी जानकारी दुरुपयोग गर्नु,
कसैलाई साइबर बुलिङ गर्नु,
झुटा आरोप लगाउनु,
चरित्र हत्या गर्नु—

यी सबैले व्यक्तिको सम्मान र अधिकारमाथि असर पुर्‍याउँछन्।

त्यसैले आज मानव अधिकारको रक्षा सडकमा मात्र होइन,
मोबाइलको स्क्रिनमा पनि गर्नुपर्छ।

प्रिय साथीहरू,

मानव अधिकारको संरक्षणको पहिलो जिम्मेवारी सरकारको हो।

सरकारले कानुन बनाउनुपर्छ।
कानुनको निष्पक्ष कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
न्यायमा सबैको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
कमजोर र सीमान्तकृत समुदायको अधिकार संरक्षण गर्नुपर्छ।

तर सरकार मात्र पर्याप्त छैन।

समाज परिवर्तन गर्न नागरिक पनि जागरुक हुनुपर्छ।

हामी विद्यार्थीले पनि धेरै कुरा गर्न सक्छौँ।

हामी भेदभाव नगर्न सक्छौँ।

साथीलाई बुलिङ नगर्न सक्छौँ।

महिला र पुरुषलाई समान सम्मान दिन सक्छौँ।

बालबालिकामाथि हुने हिंसाको विरोध गर्न सक्छौँ।

सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार बन्न सक्छौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

अन्याय देख्दा मौन नबस्न सक्छौँ।

किनकि अन्याय गर्ने व्यक्तिभन्दा
अन्याय देखेर पनि चुप बस्ने समाज अझ खतरनाक हुन्छ।

साथीहरू,

हामी कस्तो समाज चाहन्छौँ?

त्यस्तो समाज, जहाँ शक्तिशालीका लागि एउटा कानुन र कमजोरका लागि अर्को कानुन होस्?

कि त्यस्तो समाज,
जहाँ सबै नागरिक समान हुन्,
सबैको सम्मान होस्,
सबैलाई न्याय मिलोस्?

निश्चय नै हामी दोस्रो समाज चाहन्छौँ।

त्यसैले मानव अधिकारको वास्तविक अर्थ यही हो—

कसैलाई विशेष अधिकार दिनु होइन,
कसैको अधिकार खोसिन नदिनु हो।

अन्त्यमा म एउटा सानो कल्पना गर्न चाहन्छु।

यदि हाम्रो समाजमा—

कुनै आमाले हिंसा सहनु नपरोस्,
कुनै बालक शिक्षाबाट वञ्चित नहोस्,
कुनै श्रमिक शोषित नहोस्,
कुनै नागरिक अन्यायका कारण डराउन नपरोस्,
कसैलाई जात, धर्म, लिङ्ग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा हेपिन नपरोस्—

त्यो दिन हाम्रो समाज वास्तवमै सभ्य समाज बन्नेछ।

त्यसैले आउनुस्—

अधिकार माग्ने मात्र होइन,
अरूको अधिकारको सम्मान गर्ने नागरिक बनौँ।

अन्याय सहने मात्र होइन,
अन्यायको विरोध गर्ने साहस गरौँ।

भेदभाव गर्ने होइन,
समानताको संस्कार बसालौँ।

किनकि—

“मानव अधिकारको रक्षा अदालतमा मात्र हुँदैन,
मानव अधिकारको रक्षा हाम्रो व्यवहारबाट हुन्छ।”

र अन्त्यमा म यति भन्न चाहन्छु—

मानव अधिकार कुनै विशेष व्यक्तिको अधिकार होइन,
यो प्रत्येक मानवको अधिकार हो।

हामी फरक हुन सक्छौँ—
हाम्रो भाषा फरक हुन सक्छ,
हाम्रो संस्कृति फरक हुन सक्छ,
हाम्रो सोच फरक हुन सक्छ।

तर एउटा कुरामा हामी समान छौँ—

हामी सबै मानव हौँ।

त्यसैले—

मानवताको सम्मान गरौँ,
अधिकारको संरक्षण गरौँ,
अन्यायको विरोध गरौँ,
र समानताको समाज निर्माण गरौँ।

किनकि—

“जहाँ मानव अधिकार सुरक्षित हुन्छ,
त्यहीँ मानवता जीवित हुन्छ।”

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : लागूऔषध दुर्व्यसन : चुनौती र समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषयमा बोल्न उभिएकी छु,
जसले मानिसको शरीर मात्र होइन,
उसको सपना, परिवार र भविष्यसमेत नष्ट गर्न सक्छ।

म आफ्नो भनाइ एउटा प्रश्नबाट सुरु गर्न चाहन्छु—

“हामीले जीवन पाएका हौँ—
त्यो जीवनलाई नशाको हातमा किन सुम्पिने?”

आजको मेरो विषय हो—
“लागूऔषध दुर्व्यसन : चुनौती र समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

लागूऔषध दुर्व्यसन भन्नाले लागूऔषध वा हानिकारक नशालु पदार्थको निरन्तर वा गलत प्रयोगका कारण मानिस त्यसको निर्भरता र लतमा फस्दै जानु हो।

सुरुमा यो केवल एउटा प्रयोगजस्तो देखिन सक्छ।

“एकपटक मात्रै हो।”
“साथीले भनेको भएर।”
“केही हुँदैन।”
“ट्रेस मात्र हो।”

तर समस्या यहीँबाट सुरु हुन्छ।

लागूऔषधको बाटो प्रायः ठूलो निर्णयबाट होइन,
सानो बहानाबाट सुरु हुन्छ।

र बिस्तारै त्यो बहाना आदत बन्छ,
आदत निर्भरता बन्छ,
र निर्भरता जीवनकै ठूलो समस्या बन्न सक्छ।

प्रिय साथीहरू,

आज लागूऔषध दुर्व्यसन केवल कुनै एउटा वर्ग वा उमेरको समस्या रहेन।

विशेषगरी किशोरकिशोरीहरू यसको जोखिममा पर्न सक्छन्।

यसका पछाडि विभिन्न कारण हुन्छन्—

साथीहरूको दबाब,
जिज्ञासा,
तनाव,
पारिवारिक समस्या,
खराब संगत,
असफलताको निराशा,
र नशालाई मनोरञ्जन वा समस्याबाट भाग्ने माध्यम ठान्ने गलत सोच।

कहिलेकाहीँ एउटा गलत संगतले एउटा असल विद्यार्थीलाई पनि गलत बाटोमा लैजान सक्छ।

त्यसैले म आज एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्छु—

“साथी धेरै हुनु ठूलो कुरा होइन,
सही साथी हुनु ठूलो कुरा हो।”

साथीहरू,

लागूऔषधले मानिसको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

उसको पढाइ बिग्रन सक्छ।
आत्मविश्वास घट्न सक्छ।
परिवारसँगको सम्बन्ध बिग्रन सक्छ।
आर्थिक समस्या बढ्न सक्छ।
र उसको भविष्यका अवसरहरू गुम्न सक्छन्।

तर यसको असर व्यक्तिमा मात्र पर्दैन।

एउटा व्यक्तिको दुर्व्यसनले एउटा परिवारलाई पीडा दिन सक्छ,
र धेरै परिवारको समस्या मिलेर समाजको ठूलो समस्या बन्न सक्छ।

त्यसैले लागूऔषध दुर्व्यसन व्यक्तिगत मात्र होइन,
सामाजिक चुनौती पनि हो।

अब प्रश्न उठ्छ—

यसको समाधान के हो?

सबैभन्दा पहिलो उपाय हो—सचेतना।

लागूऔषधको जोखिमबारे बालबालिका, किशोरकिशोरी, अभिभावक र समुदायलाई सही जानकारी दिनुपर्छ।

विद्यालयमा केवल परीक्षा पास गर्ने शिक्षा होइन,
जीवन जोगाउने शिक्षा पनि आवश्यक छ।

विद्यार्थीलाई नशाबाट टाढा रहनु मात्र नभई,
तनाव व्यवस्थापन कसरी गर्ने,
खराब संगतबाट कसरी बच्ने,
र समस्यामा पर्दा सहयोग कसरी माग्ने भन्ने कुरा पनि सिकाउनुपर्छ।

दोस्रो—परिवारको भूमिका।

अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीको पढाइमा मात्र होइन,
उनीहरूको मनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।

छोराछोरीसँग संवाद गर्नुपर्छ।

उनीहरूलाई समस्या सुनाउन सुरक्षित वातावरण दिनुपर्छ।

किनकि कहिलेकाहीँ—

बालबालिकालाई महँगो मोबाइलभन्दा
आफ्नो कुरा सुनिदिने अभिभावकको बढी आवश्यकता हुन्छ।

तेस्रो—साथीको सही छनोट।

यदि कुनै साथीले हामीलाई गलत बाटोमा लैजान खोज्छ भने,
“साथीलाई नराम्रो लाग्ला” भनेर गलत कुरा स्वीकार गर्नु हुँदैन।

सही समयमा भन्न सक्नुपर्छ—

“होइन, मलाई मेरो भविष्य प्यारो छ।”

चौथो—सरकार र सुरक्षानिकायको प्रभावकारी भूमिका।

लागूऔषधको अवैध कारोबार र तस्करी नियन्त्रण गर्न कडा कदम चालिनुपर्छ।

कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनुपर्छ।

तर केवल पक्राउ र सजायले मात्र समस्या पूर्ण रूपमा समाधान हुँदैन।

दुर्व्यसनमा फसेका व्यक्तिलाई उपचार, परामर्श र पुनःस्थापनाको अवसर पनि दिनुपर्छ।

किनकि—

गलत कामको विरोध गर्नुपर्छ,
तर समस्यामा फसेको मानिसलाई फर्कने बाटो पनि देखाउनुपर्छ।

पाँचौँ—युवा पुस्तालाई सकारात्मक अवसर।

खेलकुद, संगीत, कला, साहित्य, प्रविधि, सीप विकास र सिर्जनात्मक गतिविधिमा युवाको सहभागिता बढाउनुपर्छ।

खाली समय र निराशालाई गलत बाटोले कब्जा गर्न नदिऔँ।

युवालाई सपना देख्न सिकाऔँ,
र त्यो सपना पूरा गर्ने अवसर पनि दिऔँ।

प्रिय साथीहरू,

म विशेषगरी मेरो उमेरका साथीहरूलाई भन्न चाहन्छु—

हामी यस्तो उमेरमा छौँ,
जहाँ एउटा निर्णयले हाम्रो भविष्य बदल्न सक्छ।

हामीले आज पढ्ने कि नपढ्ने,
कसको संगत गर्ने,
कुन बाटो रोज्ने—

यी साना निर्णयजस्ता लाग्छन्।

तर भविष्य यिनै निर्णयबाट निर्माण हुन्छ।

त्यसैले कसैले नशाको प्रस्ताव राख्यो भने—

“एकपटक गरेर हेर न!”

भन्ने आवाज सुन्दा,

हामीले जवाफ दिन सक्नुपर्छ—

“एकपटकको जिज्ञासाका लागि
म आफ्नो पूरै भविष्य जोखिममा राख्दिनँ।”

साथीहरू,

लागूऔषधबाट बच्नु भनेको केवल नशाबाट टाढा रहनु होइन।

यो आफ्नो आमाबुबाको विश्वास जोगाउनु हो।

आफ्नो पढाइ जोगाउनु हो।

आफ्नो स्वास्थ्य जोगाउनु हो।

आफ्नो सपना जोगाउनु हो।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

आफ्नो जीवन जोगाउनु हो।

अन्त्यमा म एउटा प्रश्न छोड्न चाहन्छु—

हाम्रो हातमा कलम हुनुपर्ने कि नशाको पदार्थ?
हाम्रो आँखामा भविष्यको सपना हुनुपर्ने कि नशाको अन्धकार?

निर्णय हाम्रो हो।

त्यसैले आउनुस्—

नशालाई होइन, ज्ञानलाई रोजौँ।
निराशालाई होइन, आशालाई रोजौँ।
खराब संगतलाई होइन, असल साथीलाई रोजौँ।
क्षणिक आनन्दलाई होइन, सुन्दर भविष्यलाई रोजौँ।

र समाजलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिऔँ—

“नशामुक्त युवा—समृद्ध राष्ट्र!”

किनकि—

एउटा युवा नशाबाट बच्छ भने एउटा भविष्य बच्छ।
एउटा भविष्य बच्छ भने एउटा परिवार बच्छ।
र हजारौँ भविष्य बच्छन् भने—
राष्ट्रको भविष्य बच्छ।

त्यसैले आजैदेखि संकल्प गरौँ—

म लागूऔषध प्रयोग गर्दिनँ।
अरूलाई पनि प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्दिनँ।
र नशाविरुद्धको सचेतना फैलाउन आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्छु।

किनकि—

“जिन्दगी नशामा होइन,
जिन्दगी सपनामा सुन्दर हुन्छ।”

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : महिला हिंसा : चुनौती र समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज एउटा यस्तो विषय लिएर यहाँ उभिएकी छु,
जुन विषयमा बोल्दा शब्दहरू कम पर्छन्,
तर पीडा धेरै हुन्छ।

म एउटा प्रश्नबाट आफ्नो भनाइ सुरु गर्न चाहन्छु—

“जुन हातले हामीलाई जन्म दिन्छ,
त्यही हात किन हिंसाको शिकार हुन्छ?”

जुन आमाले हाम्रो भविष्य बनाउँछिन्,
जुन दिदीले हाम्रो हात समातेर हिँड्न सिकाउँछिन्,
जुन छोरीले घरमा खुसी ल्याउँछिन्—

त्यही महिला किन डराएर बाँच्नुपर्ने?

आजको मेरो विषय हो—
“महिला हिंसा : चुनौती र समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

महिला हिंसा भन्नाले महिलामाथि गरिने शारीरिक, मानसिक, यौन, आर्थिक तथा सामाजिक हिंसा वा दुर्व्यवहारलाई बुझिन्छ।

महिलालाई कुट्नु मात्र हिंसा होइन।

गाली गर्नु हिंसा हो।
धम्की दिनु हिंसा हो।
अपमान गर्नु हिंसा हो।
जबरजस्ती गर्नु हिंसा हो।
आर्थिक रूपमा नियन्त्रण गर्नु हिंसा हो।
महिलाको स्वतन्त्रता खोस्नु पनि हिंसा हो।

अझ एउटा गम्भीर कुरा—

हिंसा शरीरमा देखिने चोट मात्र होइन,
मनमा बस्ने डर पनि हो।

साथीहरू,

हाम्रो समाज धेरै क्षेत्रमा अगाडि बढिसकेको छ।

महिला शिक्षा बढेको छ।
महिलाहरू रोजगारीमा छन्।
महिलाहरू नेतृत्वमा पुगेका छन्।
महिलाहरू विभिन्न क्षेत्रमा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिरहेका छन्।

तर विडम्बना के छ भने—

प्रविधिले हामीलाई आधुनिक बनायो,
तर केही सोच अझै पुरानै छ।

“छोरीले धेरै बोल्नु हुँदैन।”
“महिलाले सहनुपर्छ।”
“घरको कुरा बाहिर लैजानु हुँदैन।”
“पुरुषले रिसाउनु स्वाभाविक हो।”

यस्ता सोचले हिंसालाई जन्म मात्र दिँदैनन्,
हिंसालाई लुकाउन पनि मद्दत गर्छन्।

महिला हिंसाको अर्को ठूलो चुनौती हो—मौनता।

धेरै महिला हिंसा सहेर पनि बोल्न सक्दैनन्।

किन?

समाजले के भन्ला भन्ने डर।

परिवार टुट्ने डर।

आर्थिक रूपमा कमजोर हुने डर।

आफूमाथि नै दोष आउने डर।

र कहिलेकाहीँ आफ्नै परिवारले—

“सहनु, सबैको घरमा यस्तै हुन्छ”

भनेर पीडितलाई चुप गराउँछ।

तर म स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्छु—

हिंसा सहनु संस्कार होइन।
हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउनु साहस हो।

साथीहरू,

महिला हिंसाको असर एउटा महिलामा मात्र सीमित हुँदैन।

एउटी आमा हिंसामा परिन् भने,
त्यसको असर उनका छोराछोरीमा पर्छ।

घरमा हिंसा देखेर हुर्किएको बालकले हिंसालाई सामान्य ठान्न सक्छ।

बालिकाले आफूलाई कमजोर ठान्न सक्छिन्।

यसरी एउटा घरको हिंसा विस्तारै समाजको संस्कार बन्न सक्छ।

त्यसैले—

महिला हिंसा केवल महिलाको समस्या होइन।
यो परिवार, समाज र राष्ट्रको समस्या हो।

अब प्रश्न उठ्छ—

यसको समाधान के हो?

सबैभन्दा पहिलो समाधान हो—शिक्षा र चेतना।

शिक्षाले केवल अक्षर चिनाउँदैन।

शिक्षाले अधिकार चिनाउँछ।

आफ्नो सम्मान चिनाउँछ।

गलत र सही छुट्याउन सिकाउँछ।

त्यसैले हरेक छोरीलाई गुणस्तरीय शिक्षा दिनु आवश्यक छ।

तर छोरीलाई मात्र होइन—

छोरालाई पनि महिला सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ।

किनकि महिला हिंसा रोक्ने शिक्षा छोरीलाई मात्र दिएर पुग्दैन।

छोराको सोच परिवर्तन गर्न पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

दोस्रो—कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन।

महिलामाथि हिंसा गर्ने व्यक्तिले “म उम्कन्छु” भन्ने सोच राख्न नपाउने वातावरण बनाउनुपर्छ।

कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ।

पीडितले न्याय पाउने प्रक्रिया सहज, सुरक्षित र विश्वासयोग्य हुनुपर्छ।

तेस्रो—आर्थिक सशक्तीकरण।

आर्थिक रूपमा पूर्ण रूपमा निर्भर हुँदा कतिपय महिला हिंसा सहन बाध्य हुन सक्छन्।

त्यसैले महिलालाई शिक्षा, सीप, रोजगारी र उद्यमशीलताको अवसर दिनुपर्छ।

आर्थिक रूपमा सक्षम महिला आफ्नो निर्णयमा पनि सक्षम बन्न सक्छिन्।

चौथो—परिवारमा संवाद।

घरमा छोरी र छोराबीच भेदभाव नगरौँ।

छोरीलाई “तिमी कमजोर छौ” नभनौँ।

छोरालाई “तिमी पुरुष हौ, तिमीले जे गरे पनि हुन्छ” भन्ने शिक्षा पनि नदिऔँ।

छोरालाई अधिकारसँगै जिम्मेवारी सिकाऔँ।

पाँचौँ—पीडितलाई दोष होइन, साथ।

महिला हिंसाको घटना हुँदा सबैभन्दा पहिले सोधिनुपर्ने प्रश्न—

“तिमीलाई के भयो?”

हुनुपर्छ।

“तिमी त्यहाँ किन गयौ?”
“तिमीले त्यस्तो कपडा किन लगायौ?”
“तिमीले प्रतिवाद किन गरिनौ?”

जस्ता प्रश्न होइन।

किनकि हिंसाको जिम्मेवारी हिंसा गर्ने व्यक्तिको हो, पीडितको होइन।

प्रिय साथीहरू,

अब हामी विद्यार्थीको भूमिका के?

हामीले सोच्नुपर्छ—

यदि हाम्रो अगाडि कुनै साथीलाई हेपियो भने,
हामी चुप बस्ने कि आवाज उठाउने?

यदि कसैमाथि हिंसा भइरहेको थाहा भयो भने,
हामी रमाइलोका लागि भिडियो बनाउने कि सहयोग खोज्ने?

यदि सामाजिक सञ्जालमा महिलाको अपमान भइरहेको छ भने,
हामी लाइक गर्ने कि विरोध गर्ने?

हाम्रो एउटा सही व्यवहारले पनि समाज परिवर्तन गर्न सक्छ।

हामीले आजैबाट सुरु गर्न सक्छौँ—

महिला र पुरुषलाई समान सम्मान गरेर।

लैङ्गिक भेदभाव नगरेर।

अपमानजनक शब्द प्रयोग नगरेर।

साथीमाथि हुने हिंसालाई सामान्य नठानेर।

र आवश्यक पर्दा विश्वासिलो अभिभावक, शिक्षक वा सम्बन्धित निकायसँग सहयोग मागेर।

साथीहरू,

हामीले महिलालाई सुरक्षा दिनुपर्ने वस्तुका रूपमा मात्र होइन,
अधिकार र आत्मसम्मान भएको स्वतन्त्र व्यक्तिका रूपमा हेर्न सिक्नुपर्छ।

महिलालाई कमजोर भनेर संरक्षण गर्ने होइन—

सक्षम बनाएर सम्मान गर्ने समाज चाहिन्छ।

अन्त्यमा म एउटा दृश्य कल्पना गर्न चाहन्छु—

त्यस्तो घर,
जहाँ छोरी डराएर होइन, आत्मविश्वासका साथ बोल्छिन्।

त्यस्तो विद्यालय,
जहाँ छात्रा आफ्नो सुरक्षाका लागि डराउनुपर्दैन।

त्यस्तो समाज,
जहाँ महिलाको पहिरन होइन, प्रतिभाको चर्चा हुन्छ।

त्यस्तो देश,
जहाँ महिलाले हिंसा सहेर होइन, सम्मानपूर्वक जीवन बिताउँछिन्।

के यस्तो समाज सम्भव छ?

अवश्य सम्भव छ।

तर त्यसका लागि परिवर्तन अरू कसैले सुरु गर्नुपर्छ भनेर पर्खेर हुँदैन।

परिवर्तन हामीबाटै सुरु हुनुपर्छ।

त्यसैले आज हामी संकल्प गरौँ—

हिंसा देख्दा चुप बस्ने छैनौँ।
हिंसालाई सामान्य ठान्ने छैनौँ।
पीडितलाई दोष दिने छैनौँ।
र महिलामाथि हुने कुनै पनि प्रकारको हिंसाको विरोध गर्नेछौँ।

किनकि—

“महिलामाथि हुने हिंसा रोक्नु महिलाको मात्र जिम्मेवारी होइन;
सभ्य समाज निर्माण गर्ने हरेक नागरिकको जिम्मेवारी हो।”

र अन्त्यमा—

महिलालाई दया होइन, सम्मान चाहिन्छ।
सहानुभूति मात्र होइन, समान अवसर चाहिन्छ।
सुरक्षाको आश्वासन मात्र होइन, सुरक्षित जीवन चाहिन्छ।

आउनुस्—

हिंसामुक्त घर बनाऔँ,
भेदभावमुक्त समाज बनाऔँ,
र सम्मानित महिलासहितको समृद्ध नेपाल बनाऔँ।

किनकि—

“जहाँ महिलाको सम्मान हुन्छ,
त्यहाँ मानवताको सम्मान हुन्छ।
जहाँ महिला सुरक्षित हुन्छिन्,
त्यहाँ समाजको भविष्य सुरक्षित हुन्छ।”

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : महिला सशक्तीकरण : चुनौती र समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषयमा बोल्न उभिएकी छु,
जुन विषय महिलाको मात्र होइन—

परिवारको विषय हो, समाजको विषय हो,
र सिंगो राष्ट्रको भविष्यको विषय हो।

म आफ्नो भनाइ एउटा प्रश्नबाट सुरु गर्न चाहन्छु—

“यदि देशको आधा जनसंख्या पछाडि छ भने,
के देश अगाडि बढ्न सक्छ?”

अवश्य सक्दैन।

त्यसैले आजको मेरो विषय हो—
“महिला सशक्तीकरण : चुनौती र समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

महिला सशक्तीकरण भन्नाले महिलालाई केवल अधिकार दिनु मात्र होइन।

उनीहरूलाई शिक्षित, सक्षम, आत्मनिर्भर, निर्णय गर्न सक्ने र आफ्नो जीवनका बारेमा आफैँ निर्णय गर्न सक्ने अवसर र क्षमता प्रदान गर्नु हो।

महिलालाई सशक्त बनाउनु भनेको
महिलालाई पुरुषभन्दा माथि उठाउनु होइन।

पुरुष र महिलालाई समान अवसरमा उभ्याउनु हो।

तर प्रश्न उठ्छ—

के हाम्रो समाजमा सबै महिला समान रूपमा सशक्त छन्?

उत्तर हो—
अझै छैन।

आज पनि कतिपय छोरीले पढ्न चाहेर पनि पढ्न पाउँदैनन्।

कतिपय महिलाले आफ्नो करियर रोज्न पाउँदैनन्।

कतिपय महिलाको श्रमको उचित मूल्यांकन हुँदैन।

कतिपय महिलाले आफ्नो निर्णयमा परिवार वा समाजको अनावश्यक दबाब सहनुपर्छ।

र नेतृत्व तथा निर्णय प्रक्रियामा महिलाको सहभागिता बढ्दै गए पनि अझै धेरै चुनौती बाँकी छन्।

यसका पछाडि धेरै कारण छन्।

सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एउटा हो—शिक्षामा असमान पहुँच।

शिक्षा केवल रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम होइन।

शिक्षा आत्मविश्वास हो।
शिक्षा चेतना हो।
शिक्षा आफ्नो अधिकार चिन्न सक्ने शक्ति हो।

त्यसैले छोरीलाई शिक्षाबाट वञ्चित गर्नु भनेको एउटा व्यक्तिको भविष्य मात्र रोक्नु होइन—

एउटा परिवार र एउटा पुस्ताको भविष्य रोक्नु हो।

दोस्रो चुनौती हो—आर्थिक निर्भरता।

आर्थिक रूपमा सक्षम नहुँदा कतिपय महिलाले आफ्नो निर्णयमा स्वतन्त्रता महसुस गर्न सक्दैनन्।

त्यसैले महिलालाई शिक्षा मात्र होइन—

सीप चाहिन्छ।
रोजगारी चाहिन्छ।
उद्यम गर्ने अवसर चाहिन्छ।
र आफ्नो कमाइमा अधिकार चाहिन्छ।

महिला आर्थिक रूपमा सक्षम भएपछि
उनको आवाज पनि अझ बलियो हुन्छ।

तेस्रो चुनौती हो—सामाजिक सोच।

आज पनि कतिपय मानिसको सोच छ—

“छोरीले यति धेरै पढेर के गर्छे?”
“महिलाको मुख्य काम घर सम्हाल्नु हो।”
“नेतृत्व पुरुषले गरे राम्रो।”

तर म सोध्न चाहन्छु—

प्रतिभाको पनि लिङ्ग हुन्छ र?

बुद्धिको पनि लिङ्ग हुन्छ र?

नेतृत्व गर्ने क्षमताको पनि लिङ्ग हुन्छ र?

अवश्य हुँदैन।

अवसर समान भयो भने क्षमता पनि देखिन्छ।

चौथो चुनौती हो—निर्णय प्रक्रियामा सीमित सहभागिता।

घरको निर्णयदेखि समाज र राष्ट्रको नीति निर्माणसम्म महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता आवश्यक छ।

महिलाको जीवनसँग सम्बन्धित निर्णयमा महिला आफैँको आवाज सुनिनुपर्छ।

किनकि—

महिलाको जीवन बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो अनुभव स्वयं महिलासँग हुन्छ।

पाँचौँ चुनौती हो—आत्मविश्वासको कमी।

वर्षौँको भेदभाव र सामाजिक दबाबका कारण कतिपय महिलाले आफूभित्र रहेको क्षमता नै चिन्न सकिरहेका हुँदैनन्।

त्यसैले महिला सशक्तीकरण बाहिरबाट मात्र होइन—

भित्रबाट पनि सुरु हुनुपर्छ।

अब प्रश्न आउँछ—

समाधान के हो?

पहिलो—छोरीको शिक्षा सुनिश्चित गरौँ।

छोरीलाई विद्यालय पठाएर मात्र पुग्दैन।

उसलाई गुणस्तरीय शिक्षा, प्रविधिमा पहुँच, सीप र नेतृत्व विकासको अवसर दिनुपर्छ।

दोस्रो—महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण।

महिलालाई सीपमूलक तालिम, रोजगारी, उद्यमशीलता, वित्तीय ज्ञान र व्यवसायका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ।

एउटी महिला आफैँ कमाउन सक्षम भइन् भने—

उनको आत्मविश्वास बढ्छ,
परिवार बलियो हुन्छ,
र समाजको अर्थतन्त्र पनि बलियो हुन्छ।

तेस्रो—समान अवसर र समान सम्मान।

छोरा र छोरीबीच भेदभाव अन्त्य गरौँ।

घरको काम केवल छोरीको जिम्मेवारी होइन।

छोराले पनि घरको काम सिक्नुपर्छ।

छोरीले पनि नेतृत्व गर्न सिक्नुपर्छ।

घरबाटै समानताको संस्कार सुरु भयो भने समाज आफैँ बदलिन्छ।

चौथो—महिलाको नेतृत्व विकास।

महिलालाई निर्णय गर्ने ठाउँमा पुग्ने अवसर दिनुपर्छ।

विद्यालयको नेतृत्वदेखि स्थानीय तह, व्यवसाय, विज्ञान, राजनीति र विभिन्न क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता बढाउनुपर्छ।

र पाँचौँ—सोच परिवर्तन।

कानुन परिवर्तन गर्न सकिन्छ।

नीति परिवर्तन गर्न सकिन्छ।

तर समाजको सोच परिवर्तन नगरी वास्तविक सशक्तीकरण सम्भव हुँदैन।

त्यसैले हामीले छोरालाई पनि सिकाउनुपर्छ—

“महिलालाई सम्मान गर्नु कमजोरी होइन, सभ्यता हो।”

प्रिय साथीहरू,

अब प्रश्न आउँछ—
हामी विद्यार्थीले के गर्न सक्छौँ?

हामी ठूलो पदमा छैनौँ।

तर परिवर्तन सुरु गर्न पद आवश्यक पर्दैन।

हामी छोरी र छोराबीच भेदभाव नगर्न सक्छौँ।

महिला भएकै कारण कसैलाई कमजोर नठान्न सक्छौँ।

साथीको प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्न सक्छौँ।

विद्यालयका कार्यक्रम र नेतृत्वमा छात्राहरूको सहभागिता बढाउन सक्छौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

हामी आफ्नो सपना सानो नबनाउने निर्णय गर्न सक्छौँ।

म यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण छोरीहरूलाई भन्न चाहन्छु—

तपाईंको सपना ठूलो छ भने त्यसलाई सानो नबनाउनुहोस्।

तपाईं डाक्टर बन्न चाहनुहुन्छ भने बन्नुहोस्।

इन्जिनियर बन्न चाहनुहुन्छ भने बन्नुहोस्।

पत्रकार, वैज्ञानिक, पाइलट, शिक्षक, उद्यमी वा देशको नेतृत्वकर्ता बन्न चाहनुहुन्छ भने—

आफ्नो क्षमतामाथि विश्वास गर्नुहोस्।

किनकि तपाईंको जन्म केवल कसैकी छोरी, पत्नी वा बुहारी बन्नका लागि मात्र भएको होइन।

तपाईं आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन जन्मिनुभएको हो।

साथीहरू,

महिला सशक्तीकरणको अर्थ महिलालाई पुरुषको प्रतिस्पर्धी बनाउनु होइन।

महिलालाई समाजको समान साझेदार बनाउनु हो।

एउटी महिला शिक्षित हुन्छिन् भने एउटा पुस्ता शिक्षित हुन्छ।

एउटी महिला आत्मनिर्भर हुन्छिन् भने एउटा परिवार बलियो हुन्छ।

एउटी महिला नेतृत्वमा पुग्छिन् भने धेरै महिलाका लागि बाटो खुल्छ।

त्यसैले—

महिला सशक्तीकरण महिलाको प्रगति मात्र होइन,
राष्ट्रको प्रगति हो।

अन्त्यमा म एउटा प्रश्न गर्न चाहन्छु—

हामीले छोरीलाई पखेटा दिएर उड्न दिने हो
कि उसको पखेटा काटेर सुरक्षित राख्ने हो?

म भन्छु—

पखेटा काटेर राखिएको सुरक्षा होइन,
पखेटा दिएर उड्न सक्ने अवसर नै सशक्तीकरण हो।

आउनुस्—

छोरीलाई शिक्षा दिऔँ।
महिलालाई सीप दिऔँ।
आत्मनिर्भर बन्ने अवसर दिऔँ।
निर्णय गर्ने अधिकार दिऔँ।
नेतृत्व गर्ने अवसर दिऔँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

उनीहरूलाई आफू सक्षम छन् भन्ने विश्वास दिलाऔँ।

किनकि—

“एउटी महिला सशक्त भइन् भने एउटा जीवन बदलिन्छ,
तर लाखौँ महिला सशक्त भए भने राष्ट्रको भविष्य बदलिन्छ।”

त्यसैले आज हामी संकल्प गरौँ—

नारीलाई कमजोर होइन, शक्तिको स्रोत मान्नेछौँ।
छोरीलाई बोझ होइन, सम्भावना मान्नेछौँ।
महिलालाई पछाडि होइन, समान रूपमा अगाडि बढाउनेछौँ।

र यस्तो नेपाल बनाउनेछौँ—

जहाँ हरेक छोरीले भन्न सकोस्—
“मेरो सपना मेरो हो,
मेरो निर्णय मेरो हो,
र मेरो भविष्य निर्माण गर्ने शक्ति मभित्रै छ।”

यही हो—
साँचो महिला सशक्तीकरण।

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : शिक्षाको महत्व

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषयमा आफ्ना विचार राख्न उभिएकी छु,
जसले मानिसको हातमा पैसा नहुन सक्छ,
तर सोच्ने शक्ति दिन्छ।

जसले अँध्यारो कोठामा बत्ती मात्र बाल्दैन,
अँध्यारो सोचमा पनि उज्यालो ल्याउँछ।

जसले मानिसलाई केवल जीवन जिउन होइन,
जीवन बुझ्न सिकाउँछ।

त्यो हो—
शिक्षा।

म आफ्नो भनाइ एउटा प्रश्नबाट सुरु गर्न चाहन्छु—

“यदि एउटा देशको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति के हो भनेर सोधियो भने,
हामी सुन, चाँदी, पेट्रोलियम वा ठूलाठूला भवनको नाम लिन्छौँ कि शिक्षित नागरिकको?”

मेरो उत्तर स्पष्ट छ—

सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति शिक्षित नागरिक हुन्।

साथीहरू,

शिक्षा भनेको किताब पढ्नु, परीक्षा दिनु र प्रमाणपत्र लिनु मात्र होइन।

शिक्षा भनेको—

सही र गलत छुट्याउन सक्ने क्षमता हो।

प्रश्न गर्न सक्ने साहस हो।

समस्या समाधान गर्न सक्ने सीप हो।

आफ्नो अधिकार र कर्तव्य बुझ्ने चेतना हो।

र आफू मात्र होइन, अरूको जीवनप्रति पनि जिम्मेवार बन्न सिक्ने प्रक्रिया हो।

त्यसैले म भन्न चाहन्छु—

“शिक्षा जीवनको गहना मात्र होइन,
जीवन चलाउने आधार हो।”

साथीहरू,

एउटा अशिक्षित व्यक्तिसँग बुद्धि हुँदैन भन्ने होइन।

तर शिक्षा त्यो बुद्धिलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने अवसर हो।

शिक्षाले मानिसलाई अन्धविश्वासबाट विज्ञानतर्फ लैजान्छ।

अज्ञानबाट चेतनातर्फ लैजान्छ।

डरबाट आत्मविश्वासतर्फ लैजान्छ।

र निर्भरता र पछौटेपनबाट आत्मनिर्भरतातर्फ लैजान्छ।

यसैले शिक्षा व्यक्तिको मात्र होइन—

समाज परिवर्तनको सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम हो।

प्रिय साथीहरू,

हामीले एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ—

विद्यालयमा उपस्थित हुनु र शिक्षित हुनु एउटै कुरा होइन।

यदि हामीले किताब पढ्यौँ तर अरूलाई सम्मान गर्न सिकेनौँ भने,
हामी कति शिक्षित भयौँ?

यदि हामीले परीक्षा पास गर्‍यौँ तर गलत सूचना र सत्य छुट्याउन सकेनौँ भने,
हाम्रो शिक्षा कति उपयोगी भयो?

यदि हामीसँग ठूलो डिग्री छ तर कमजोर मानिसलाई हेप्छौँ भने,
त्यो शिक्षाको अर्थ के रह्यो?

त्यसैले—

साँचो शिक्षा प्रमाणपत्रमा होइन,
व्यवहारमा देखिन्छ।

साथीहरू,

आजको युग प्रविधिको युग हो।

मोबाइल हाम्रो हातमा छ।

इन्टरनेट हाम्रो पहुँचमा छ।

विश्वका लाखौँ सूचना केही सेकेन्डमै हाम्रो अगाडि आउँछन्।

तर यहाँ एउटा नयाँ चुनौती पनि छ—

सूचना धेरै भएर मात्र ज्ञान हुँदैन।

हामीले सही सूचना छान्न जान्नुपर्छ।

झुटो समाचार र सत्य समाचार छुट्याउन जान्नुपर्छ।

सामाजिक सञ्जालको सही प्रयोग गर्न जान्नुपर्छ।

प्रविधिलाई हाम्रो नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ,
प्रविधिको नियन्त्रणमा हामी पर्नु हुँदैन।

यसका लागि पनि शिक्षा आवश्यक छ।

साथीहरू,

शिक्षाको महत्व व्यक्तिको जीवनमा मात्र सीमित छैन।

एउटी शिक्षित महिला आफ्नो परिवारका लागि चेतनाको स्रोत बन्न सक्छिन्।

एउटा शिक्षित युवा रोजगारी खोज्ने मात्र होइन,
रोजगारी सिर्जना गर्ने व्यक्ति बन्न सक्छ।

एउटा शिक्षित नागरिकले आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य पनि बुझ्छ।

र लाखौँ शिक्षित नागरिकले—

समृद्ध राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छन्।

त्यसैले कुनै देशलाई विकास गर्न केवल सडक र भवन बनाएर पुग्दैन।

मानव विकासमा लगानी गर्नुपर्छ।

किनकि सडक भत्किन सक्छ।

भवन पुरानो हुन सक्छ।

तर शिक्षाबाट प्राप्त ज्ञान र चेतना पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुन सक्छ।

अब प्रश्न उठ्छ—

हाम्रो शिक्षामा चुनौती के छन्?

अझै पनि सबै बालबालिकाले समान गुणस्तरको शिक्षा पाउन सकेका छैनन्।

कतिपय आर्थिक अभावका कारण विद्यालय छोड्न बाध्य छन्।

कतिपय ठाउँमा दक्ष शिक्षक र आवश्यक शैक्षिक स्रोतको कमी छ।

र अर्को चुनौती हो—

शिक्षालाई केवल जागिरसँग जोड्ने सोच।

हामीले बच्चालाई सोध्छौँ—

“ठूलो भएपछि के बन्छौ?”

तर कहिलेकाहीँ हामीले सोध्न बिर्सन्छौँ—

“ठूलो भएपछि कस्तो मानिस बन्छौ?”

डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक, पत्रकार वा वैज्ञानिक बन्नु महत्वपूर्ण छ।

तर त्यसभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा—

असल मानिस बन्नु हो।

त्यसैले हाम्रो शिक्षाले ज्ञानसँगै संस्कार दिनुपर्छ।

सीपसँगै नैतिकता दिनुपर्छ।

प्रतिस्पर्धासँगै सहकार्य सिकाउनुपर्छ।

र सफलतासँगै जिम्मेवारी पनि सिकाउनुपर्छ।

प्रिय साथीहरू,

हामी विद्यार्थी हौँ।

हाम्रो आजको मुख्य जिम्मेवारी पढ्नु हो।

तर पढ्नु भनेको परीक्षाका लागि मात्र होइन।

जीवनका लागि पढौँ।

किताब पढौँ।

समाचार पढौँ।

समाज बुझौँ।

प्रश्न गरौँ।

नयाँ कुरा सिकौँ।

असफलताबाट सिकौँ।

र आफ्नो ज्ञानलाई समाजको हितमा प्रयोग गरौँ।

किनकि—

आजको विद्यार्थी केवल भोलिको नागरिक होइन,
आजकै परिवर्तनको हिस्सा हो।

अन्त्यमा म एउटा सानो उदाहरण दिन चाहन्छु।

एउटा गरिब परिवारलाई केही पैसा दिनुभयो भने,
त्यो पैसा केही समयपछि सकिन सक्छ।

तर त्यही परिवारको बच्चालाई गुणस्तरीय शिक्षा दिनुभयो भने—

उसले आफ्नो जीवनभर अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

त्यसैले—

दानले केही समयको आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ,
तर शिक्षाले पुस्तौँको भविष्य बदल्न सक्छ।

आउनुस्—

हरेक बालबालिकालाई विद्यालय पुर्‍याऔँ।

हरेक विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा दिऔँ।

शिक्षालाई केवल प्रमाणपत्र होइन,
जीवन परिवर्तन गर्ने माध्यम बनाऔँ।

किनकि—

शिक्षित व्यक्ति आफ्नो भविष्य बदल्छ,
शिक्षित परिवार आफ्नो पुस्ता बदल्छ,
र शिक्षित राष्ट्र आफ्नो इतिहास बदल्छ।

अन्त्यमा म यही भन्न चाहन्छु—

हामीसँग पैसा कम हुन सक्छ,
स्रोतसाधन कम हुन सक्छ,
तर यदि हामीसँग शिक्षित र चेतनशील नागरिक छन् भने
देशलाई अगाडि बढाउने शक्ति हामीसँग छ।

त्यसैले—

घर–घरमा शिक्षा,
मन–मनमा चेतना,
र हरेक हातमा सीप!

यही हाम्रो लक्ष्य हो।

किनकि—

“शिक्षा त्यो ज्योति हो,
जसले एउटा व्यक्तिको मात्र होइन,
सम्पूर्ण समाजको अँध्यारो हटाउन सक्छ।”

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : रसुवामा बाढीपहिरो : कारण, प्रभाव, चुनौती र समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

आज म एउटा यस्तो विषय लिएर यहाँ उभिएकी छु,
जसको चर्चा गर्दा मन भारी हुन्छ,
आँखा रसाउँछ,
र एउटा प्रश्नले हामी सबैलाई झस्काउँछ—

“प्रकृतिको प्रकोप रोक्न नसके पनि,
के हामी त्यसबाट हुने क्षति कम गर्न सक्दैनौँ?”

यही प्रश्नसँग जोडिएको आजको मेरो विषय हो—

“रसुवामा बाढीपहिरो : कारण, प्रभाव, चुनौती र समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

केही दिनअघि रसुवाको हिमाली भूभागमा आएको विनाशकारी बाढीले एउटा जिल्लालाई मात्र होइन,
सिंगो देशलाई स्तब्ध बनाएको छ।

बाढीले बस्ती बगायो,
सडक र पुलहरू भत्कायो,
विद्युत् तथा जलविद्युत् संरचनामा क्षति पुर्‍यायो,
व्यापारिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र प्रभावित भए
र धेरै परिवारले आफ्ना आफन्त गुमाएका छन्।

यो विपद्ले हामीलाई एउटा कठोर सत्य सम्झाएको छ—

प्रकृति कहिल्यै कमजोर हुँदैन,
कमजोर त हाम्रो तयारी हुन सक्छ।

प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार रसुवाको पछिल्लो विपद्मा हिमाली क्षेत्रमा भएको ठूलो हिमनदी तथा चट्टानको धसाइबाट ल्हेन्दे खोलामा अचानक ठूलो मात्रामा पानी, हिउँ, ढुंगा र माटो मिसिएर तलतिर बगेको देखिएको छ। त्यसले छोटो समयमै नदीको बहाव असाधारण रूपमा बढायो।

तर यहाँ अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—

किन यस्ता विपद्को जोखिम बढिरहेको छ?

यसका कारण प्राकृतिक मात्र छैनन्।

पहिलो कारण हो—जलवायु परिवर्तन।

हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लिने, हिमक्षेत्र अस्थिर हुने र जमिनको संरचना कमजोर हुने जोखिम बढिरहेको छ। विज्ञहरूले तापक्रम वृद्धि र हिमाली भूभागको अस्थिरताले यस्ता घटना अझ गम्भीर बनाउन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

दोस्रो—भौगोलिक जोखिम।

नेपाल आफैँ भूकम्पीय र पहाडी भूगोल भएको देश हो।

ठाडा पहाड, कमजोर भौगोलिक संरचना, साँघुरा नदीघाटी र अत्यधिक वर्षाले बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढाउँछन्।

तेस्रो—अव्यवस्थित विकास।

सडक बनाउँदा भूगोलको अध्ययन नगर्ने,
नदी किनारमा बस्ती तथा संरचना बनाउने,
जथाभावी डोजर चलाउने,
र वातावरणीय प्रभावलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिले प्राकृतिक जोखिमलाई अझ ठूलो विपद्मा परिणत गर्न सक्छ।

साथीहरू,

अब प्रश्न गरौँ—

रसुवाको बाढीपहिरोले कस्तो प्रभाव पारेको छ?

सबैभन्दा ठूलो प्रभाव हो—मानवीय क्षति।

मानिसको जीवन गुम्यो।
धेरै मानिस बेपत्ता छन्।
परिवारहरू आफन्तको खोजीमा छन्।

यो क्षतिको मूल्य पैसा र तथ्यांकमा मापन गर्न सकिँदैन।

दोस्रो प्रभाव हो—पूर्वाधारको विनाश।

सडक, पुल, विद्युत् संरचना, सञ्चार तथा जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति पुगेको रिपोर्टहरू आएका छन्। यसले उद्धार र राहतमा समेत कठिनाइ थपेको छ।

तेस्रो—आर्थिक क्षति।

व्यापार, पर्यटन, कृषि, यातायात र स्थानीय रोजगारी प्रभावित हुन्छन्।

चौथो—मानसिक र सामाजिक असर।

घर गुमाउनु, आफन्त गुमाउनु, आफ्नो गाउँ बगेको देख्नु—

यी घाउ सडक र भवन बनेर मात्र निको हुँदैनन्।

त्यसैले विपद्पछिको पुनर्निर्माणसँगै मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक पुनर्स्थापना पनि आवश्यक छ।

तर अब हामीले केवल दुःख व्यक्त गरेर बस्ने हो?

होइन!

यहीँबाट चुनौती सुरु हुन्छ।

पहिलो चुनौती हो—भविष्यमा यस्ता विपद्को पूर्वानुमान र पूर्वसूचना।

हिमताल, हिमनदी, पहिरो र नदीको बहावलाई निरन्तर निगरानी गर्नुपर्छ।

दोस्रो चुनौती हो—दुर्गम क्षेत्रमा उद्धार क्षमता।

सडक र पुल बगिसकेपछि उद्धार टोली कसरी पुग्ने?

त्यसैले स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म आधुनिक उद्धार सामग्री, हेलिकोप्टर, सञ्चार प्रणाली र प्रशिक्षित जनशक्ति तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ।

तेस्रो चुनौती हो—सीमापार जोखिम।

रसुवाको भौगोलिक अवस्था नेपाल–चीन सीमासँग जोडिएको छ।

हिमनदी, नदी र पहिरोले सीमापार असर पार्न सक्छन्।

त्यसैले नेपाल र चीनबीच सूचना आदानप्रदान, संयुक्त निगरानी र पूर्वसूचना प्रणाली अझ बलियो बनाउन आवश्यक छ।

अब समाधानतर्फ जाऔँ।

पहिलो—पूर्वसूचना प्रणाली।

नदीमा पानीको सतह बढ्नासाथ स्थानीय बासिन्दाको मोबाइलमा चेतावनी पुग्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।

सायरन, एसएमएस, रेडियो र स्थानीय स्वयंसेवकमार्फत सूचना तत्काल पुर्‍याउनुपर्छ।

दोस्रो—जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान।

कुन ठाउँमा पहिरो जान सक्छ?

कुन ठाउँ बाढीको जोखिममा छ?

कुन ठाउँमा बस्ती बसाल्नु हुँदैन?

यसको वैज्ञानिक नक्साङ्कन गरी जोखिमयुक्त क्षेत्रमा नयाँ बस्ती र संरचना निर्माण रोक्नुपर्छ।

तेस्रो—वातावरणमैत्री विकास।

विकास चाहिन्छ।

तर विकासका नाममा पहाड काटेर, नदी थुनेर र प्रकृतिलाई कमजोर बनाएर गरिने विकास दीर्घकालीन समाधान होइन।

हामीलाई यस्तो विकास चाहिन्छ—

प्रकृतिसँग लड्ने होइन, प्रकृतिसँग मिलेर अघि बढ्ने विकास।

चौथो—जलवायु परिवर्तनविरुद्ध प्रभावकारी कदम।

हामीजस्तो हिमाली देशले मात्र प्रयास गरेर पुग्दैन।

विश्वका ठूला प्रदूषक राष्ट्रहरूले पनि कार्बन उत्सर्जन घटाउनुपर्छ।

किनकि—

जलवायु परिवर्तनको जिम्मेवारी जसको बढी छ,
क्षतिको भार भने नेपालजस्ता कमजोर देशले बढी बोकिरहेका छन्।

पाँचौँ—स्थानीय समुदायलाई तयार बनाउने।

विपद् आउँदा सबैभन्दा पहिले घटनास्थलमा पुग्ने सरकार होइन—

स्थानीय मानिस नै हुन्।

त्यसैले प्रत्येक विद्यालय, टोल र समुदायमा विपद् अभ्यास, प्राथमिक उपचार, उद्धार र सुरक्षित स्थानबारे प्रशिक्षण आवश्यक छ।

प्रिय साथीहरू,

हामी विद्यार्थी पनि यस अभियानको हिस्सा बन्न सक्छौँ।

हामी विपद् जोखिमबारे सिक्न सक्छौँ।

आफ्नो परिवारलाई सचेत गराउन सक्छौँ।

बाढीपहिरोको समयमा अफवाह फैलाउनुको सट्टा आधिकारिक सूचना साझा गर्न सक्छौँ।

वातावरण संरक्षण गर्न सक्छौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

प्रकृतिलाई जित्ने होइन, प्रकृतिलाई बुझ्ने पुस्ता बन्न सक्छौँ।

अन्त्यमा म रसुवाका ती परिवारहरू सम्झन चाहन्छु,
जसले केही क्षणमै आफ्ना घर, सम्पत्ति र आफन्त गुमाउनुपर्‍यो।

हामी उनीहरूको पीडामा केवल दुःख व्यक्त गरेर नबसौँ।

उनीहरूको पीडाबाट पाठ सिकौँ।

किनकि—

बाढीले घर बगायो भने घर फेरि बनाउन सकिन्छ।
पुल बगायो भने पुल फेरि बनाउन सकिन्छ।
सडक भत्कियो भने सडक फेरि बनाउन सकिन्छ।

तर—

गुमेको जीवन फर्काउन सकिँदैन।

त्यसैले हाम्रो पहिलो प्राथमिकता विकासभन्दा पनि मानव जीवनको सुरक्षा हुनुपर्छ।

आउनुस्—

विपद् आउनुअघि तयारी गरौँ।

जोखिमयुक्त ठाउँ पहिचान गरौँ।

प्रकृतिको संरक्षण गरौँ।

वैज्ञानिक चेतावनी प्रणाली विकास गरौँ।

र संकटमा एकअर्काको हात समातौँ।

किनकि—

“विपद् प्राकृतिक हुन सक्छ,
तर विपद्बाट हुने क्षति कति ठूलो बनाउने भन्ने कुरा हाम्रो तयारीले निर्धारण गर्छ।”

अन्त्यमा म एउटा संकल्पका साथ आफ्नो भनाइ टुंग्याउन चाहन्छु—

रसुवा फेरि उठ्नेछ।
भत्किएका संरचना फेरि बन्नेछन्।
घाइते मनहरू फेरि सम्हालिनेछन्।
तर अब हामी पहिलेभन्दा बढी सचेत हुनेछौँ।

हामी यस्तो नेपाल बनाउनेछौँ—

जहाँ विकास पनि हुनेछ,
प्रकृतिको संरक्षण पनि हुनेछ।
जहाँ प्रविधि पनि हुनेछ,
पूर्वतयारी पनि हुनेछ।
र जहाँ विपद् आए पनि
मानवीय क्षति न्यून हुनेछ।

किनकि—

“प्रकृतिलाई रोक्न सकिँदैन,
तर प्रकृतिको चेतावनी सुन्न सकिन्छ।
विपद्लाई सधैँ टार्न सकिँदैन,
तर विपद्सँग लड्ने तयारी गर्न सकिन्छ।”

यही तयारी,
यही चेतना
र यही एकताको बलले
हामी सुरक्षित नेपाल निर्माण गर्न सक्छौँ।

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : विश्वव्यापी उष्णता : कारण, परिणाम तथा समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषयमा बोल्न उभिएकी छु,
जुन विषय भविष्यको मात्र होइन—

हाम्रो आजको विषय हो।

म एउटा प्रश्नबाट आफ्नो भनाइ सुरु गर्न चाहन्छु—

“यदि पृथ्वी हाम्रो घर हो भने,
हामीले यही घरलाई तातो बनाउँदै गएर
कहाँ बस्ने योजना बनाइरहेका छौँ?”

आजको मेरो विषय हो—
“विश्वव्यापी उष्णता : कारण, परिणाम तथा समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

विश्वव्यापी उष्णता अर्थात् Global Warming भन्नाले पृथ्वीको औसत तापक्रम दीर्घकालीन रूपमा बढ्दै जानुलाई बुझिन्छ।

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले स्पष्ट रूपमा देखाएका छन् कि पछिल्लो समयको विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा मानव गतिविधिबाट निस्कने हरितगृह ग्यासको मुख्य भूमिका छ।

कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइडजस्ता ग्यासहरू वायुमण्डलमा बढ्दै जाँदा पृथ्वीबाट बाहिर जानुपर्ने तापको केही भाग वायुमण्डलमै थुनिन्छ।

यसलाई हामी हरितगृह प्रभाव भन्छौँ।

प्राकृतिक रूपमा केही हरितगृह प्रभाव आवश्यक हुन्छ।

तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ,
जब मानवीय गतिविधिले यसको मात्रा असन्तुलित बनाउँछ।

अब प्रश्न उठ्छ—

यी ग्यासहरू कहाँबाट आउँछन्?

पहिलो कारण—कोइला, पेट्रोलियम र ग्यासजस्ता जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग।

हामी गाडी चलाउँछौँ।
उद्योग चलाउँछौँ।
बिजुली उत्पादन गर्छौँ।
तर यी कामका लागि ठूलो मात्रामा जीवाश्म इन्धन जलाउँदा कार्बन उत्सर्जन बढ्छ।

दोस्रो—वन विनाश।

रुखले वातावरणबाट कार्बन डाइअक्साइड सोस्छन्।

तर हामी वन काट्दै गयौँ भने कार्बन सोस्ने प्राकृतिक क्षमता घट्छ।

त्यसैले—

रुख काट्नु भनेको केवल एउटा रूख गुमाउनु होइन,
पृथ्वीको प्राकृतिक सुरक्षा कवच कमजोर बनाउनु हो।

तेस्रो—अव्यवस्थित औद्योगिकीकरण र अत्यधिक उपभोग।

हामीलाई आवश्यकताभन्दा बढी वस्तु चाहिने बानी बढ्दै गएको छ।

धेरै उत्पादन, धेरै ऊर्जा खपत र धेरै फोहोरले वातावरणमा थप दबाब सिर्जना गर्छ।

चौथो—कृषि तथा पशुपालनबाट हुने केही हरितगृह ग्यास उत्सर्जन।

मिथेन र नाइट्रस अक्साइडजस्ता ग्यास पनि विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा योगदान गर्छन्।

साथीहरू,

अब प्रश्न गरौँ—

विश्वव्यापी उष्णताले के असर पारिरहेको छ?

सबैभन्दा पहिले—तापक्रम वृद्धि र अत्यधिक गर्मी।

गर्मीका दिनहरू अत्यधिक तातो हुँदै गएका छन्।

तापलहरले मानिसको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ।

दोस्रो—हिमनदी र हिमक्षेत्रमा असर।

हिमालमा हिउँ र बरफ पग्लिँदै जाँदा हिमतालको जोखिम, पानीको उपलब्धता र हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पर्न सक्छ।

नेपालजस्तो हिमाली देशका लागि यो अझ संवेदनशील विषय हो।

हाम्रा हिमाल केवल सुन्दरता होइनन्—

ती हाम्रो पानीका स्रोत हुन्।
हाम्रो कृषि प्रणालीका आधार हुन्।
र लाखौँ मानिसको जीवनसँग जोडिएका छन्।

तेस्रो—बाढी, पहिरो, खडेरी र चरम मौसम।

जलवायु परिवर्तनले विभिन्न क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा, बाढी, खडेरी, तापलहर र आगलागीजस्ता चरम घटनाको जोखिम बढाइरहेको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

आज हामी एक ठाउँमा बाढी देख्छौँ,
अर्को ठाउँमा खडेरी देख्छौँ।

कतै अत्यधिक गर्मी छ,
कतै असामान्य वर्षा।

यो केवल मौसमको परिवर्तन होइन—

यो पृथ्वीको सन्तुलनमा आएको गम्भीर चेतावनी हो।

चौथो—कृषि र खाद्य सुरक्षामा असर।

तापक्रम र वर्षाको ढाँचा परिवर्तन हुँदा कृषि उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ।

यसको अर्थ—

किसान प्रभावित हुन्छन्।

खाद्य उत्पादन प्रभावित हुन्छ।

र अन्ततः हाम्रो दैनिक जीवन प्रभावित हुन्छ।

पाँचौँ—समुद्री सतह वृद्धि र जैविक विविधतामा असर।

विश्वव्यापी तापक्रम बढ्दा हिमक्षेत्र पग्लने र समुद्र तात्ने प्रक्रियाले समुद्री सतह वृद्धिमा योगदान गर्छ।

यसबाट तटीय क्षेत्र जोखिममा पर्न सक्छन्।

त्यसैगरी धेरै वनस्पति र जीवजन्तुका प्राकृतिक बासस्थान परिवर्तन हुन सक्छन्।

अब प्रश्न आउँछ—

के हामी केवल समस्या गनेर बस्ने?

होइन!

समाधान पनि हामीसँगै छ।

पहिलो समाधान—हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनु।

कोइला, पेट्रोलियम र ग्यासमा निर्भरता घटाउँदै सौर्य, जलविद्युत्, वायु ऊर्जा लगायत स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग बढाउनुपर्छ।

दोस्रो—वन संरक्षण र वृक्षरोपण।

रुख रोप्नु राम्रो काम हो।

तर—

रुख रोपेर फोटो खिच्नु मात्र पर्याप्त छैन,
त्यो रूख हुर्किएसम्म संरक्षण गर्नु पनि आवश्यक छ।

तेस्रो—सार्वजनिक यातायात र स्वच्छ प्रविधिको प्रयोग।

जहाँ सम्भव छ, सार्वजनिक यातायात प्रयोग गरौँ।

पैदल हिँड्न सकिने ठाउँमा पैदल हिँडौँ।

साइकल प्रयोग गर्न सकिने ठाउँमा साइकल प्रयोग गरौँ।

ऊर्जा बचत गर्ने उपकरण प्रयोग गरौँ।

सानो प्रयासहरू मिलेर ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छन्।

चौथो—फोहोर व्यवस्थापन र जिम्मेवार उपभोग।

आवश्यकताभन्दा बढी उपभोग नगरौँ।

पुनः प्रयोग गर्न सकिने वस्तु प्रयोग गरौँ।

फोहोर छुट्याऔँ।

प्लास्टिकको अनावश्यक प्रयोग घटाऔँ।

पाँचौँ—जलवायु अनुकूलन र पूर्वतयारी।

विश्वव्यापी उष्णता पूर्ण रूपमा रोक्न समय लाग्न सक्छ।

त्यसैले बाढी, पहिरो, खडेरी, तापलहर र अन्य जोखिमका लागि पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित पूर्वाधार र स्थानीय समुदायको तयारी पनि आवश्यक छ।

IPCC ले पनि उत्सर्जन घटाउने प्रयाससँगै जलवायु अनुकूलनलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानेको छ।

प्रिय साथीहरू,

अब प्रश्न आउँछ—

हामी विद्यार्थीले के गर्न सक्छौँ?

सायद हामीसँग ठूलो उद्योग छैन।

हामीसँग सरकार चलाउने अधिकार छैन।

तर हामीसँग एउटा शक्ति छ—

आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्ने शक्ति।

बत्ती आवश्यक नभएको बेला निभाउन सक्छौँ।

पानी खेर फाल्न रोक्न सक्छौँ।

रुख रोप्न र संरक्षण गर्न सक्छौँ।

प्लास्टिकको प्रयोग घटाउन सक्छौँ।

सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्न सक्छौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

जलवायु परिवर्तनबारे अरूलाई सचेत बनाउन सक्छौँ।

किनकि परिवर्तन केवल संसदबाट सुरु हुँदैन।

परिवर्तन हाम्रो घरबाट सुरु हुन्छ।
हाम्रो विद्यालयबाट सुरु हुन्छ।
र अन्ततः हाम्रो सोचबाट सुरु हुन्छ।

साथीहरू,

हामीले पृथ्वी आफ्ना बाबुआमाबाट विरासतमा पाएका होइनौँ।

हामीले यो पृथ्वी आउँदो पुस्ताबाट सापटी लिएका छौँ भन्ने भावना राख्नुपर्छ।

यदि आज हामीले प्रकृतिको दोहन मात्र गर्‍यौँ भने—

भोलिका बालबालिकाले हामीलाई एउटा प्रश्न सोध्नेछन्—

“तपाईंहरूले पृथ्वीलाई यस्तो किन बनाउनुभयो?”

त्यस प्रश्नको उत्तर हामीसँग हुनुपर्छ।

अन्त्यमा म यही भन्न चाहन्छु—

पृथ्वीलाई बचाउने जिम्मेवारी कुनै एक देशको होइन।
कुनै एक सरकारको होइन।
कुनै एक पुस्ताको होइन।
यो हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

आउनुस्—

धुवाँ कम गरौँ।
वन जोगाऔँ।
ऊर्जा बचाऔँ।
स्वच्छ ऊर्जा रोजौँ।
प्रकृतिको सम्मान गरौँ।

किनकि—

“पृथ्वी हामीबिना बाँच्न सक्छ,
तर हामी पृथ्वीबिना बाँच्न सक्दैनौँ।”

हामीले विकास चाहिन्छ—

तर प्रकृति नष्ट गरेर होइन।

हामीलाई सुविधा चाहिन्छ—

तर भविष्यको मूल्य चुकाएर होइन।

हामीलाई समृद्धि चाहिन्छ—

तर पृथ्वीलाई विनाश गरेर होइन।

त्यसैले आजैदेखि संकल्प गरौँ—

कम प्रदूषण,
कम उत्सर्जन,
बढी हरियाली,
बढी जिम्मेवारी।

र यस्तो पृथ्वी बनाऔँ—

जहाँ आजका बालबालिकाले मात्र होइन,
भोलिका पुस्ताले पनि स्वच्छ हावा फेर्न सकून्,
निर्मल पानी पिउन सकून्
र सुरक्षित आकाशमुनि आफ्नो सपना देख्न सकून्।

किनकि—

“पृथ्वी हाम्रो सम्पत्ति होइन,
हामी पृथ्वीका संरक्षक हौँ।”

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : जलवायु परिवर्तन : कारण, परिणाम तथा समाधानका उपाय

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषय लिएर उभिएकी छु,
जसको असर हामीले टेलिभिजनमा मात्र होइन,
आफ्नै गाउँघर, खेतबारी, नदी र हिमालमा देखिरहेका छौँ।

म एउटा प्रश्नबाट आफ्नो भनाइ सुरु गर्न चाहन्छु—

“हामीले मौसम परिवर्तन भएको मात्र महसुस गरेका हौँ,
कि पृथ्वीले हामीलाई परिवर्तनको चेतावनी दिइरहेको छ?”

आजको मेरो विषय हो—

“जलवायु परिवर्तन : कारण, परिणाम तथा समाधानका उपाय।”

साथीहरू,

जलवायु भनेको लामो समयसम्म कुनै स्थानमा देखिने तापक्रम, वर्षा, हावापानी र मौसमको सामान्य ढाँचा हो।

जब यस्तो ढाँचामा दीर्घकालीन र उल्लेखनीय परिवर्तन आउँछ, त्यसलाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ।

जलवायु परिवर्तन प्राकृतिक प्रक्रियाबाट पनि हुन सक्छ।

तर अहिलेको तीव्र जलवायु परिवर्तनमा मानव गतिविधिबाट बढेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको मुख्य भूमिका रहेको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले स्पष्ट गरेका छन्।

कोइला, पेट्रोलियम र ग्यासको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश, उद्योग, यातायात, अव्यवस्थित कृषि तथा अत्यधिक उपभोगले वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढाइरहेको छ।

यसले पृथ्वीको तापक्रम बढाउँदै जलवायु प्रणालीमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ।

अब प्रश्न उठ्छ—

जलवायु परिवर्तनका मुख्य कारण के हुन्?

पहिलो—जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग।

हामी गाडी चलाउँछौँ।

उद्योग चलाउँछौँ।

बिजुली उत्पादन गर्छौँ।

तर कोइला, पेट्रोलियम र ग्यास जलाउँदा ठूलो मात्रामा कार्बन डाइअक्साइडलगायत हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुन्छ।

दोस्रो—वन विनाश।

रुखले कार्बन डाइअक्साइड सोस्छन्।

तर जब हामी जंगल काट्छौँ,
कार्बन सोस्ने प्राकृतिक क्षमता घट्छ।

त्यसैले—

जंगल मास्नु भनेको केवल रूख काट्नु होइन,
प्रकृतिको सुरक्षा कवच हटाउनु हो।

तेस्रो—अव्यवस्थित शहरीकरण र औद्योगिकीकरण।

बढ्दो जनसंख्या, अत्यधिक ऊर्जा खपत, सवारीसाधन र फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरीले वातावरणमाथि थप दबाब सिर्जना गर्छ।

चौथो—कृषि र पशुपालनका केही गतिविधि।

यिनबाट मिथेन तथा नाइट्रस अक्साइडजस्ता हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हुन्छन्।

साथीहरू,

अब आउनुस्, जलवायु परिवर्तनका परिणामबारे कुरा गरौँ।

पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिणाम हो—तापक्रम वृद्धि।

विश्वका धेरै क्षेत्रमा अत्यधिक गर्मी र तापलहरको जोखिम बढिरहेको छ।

यसले मानव स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।

दोस्रो—हिमाल र हिमनदीमा असर।

नेपाल हिमालको देश हो।

हाम्रा हिमनदी र हिमक्षेत्र केवल पर्यटनका लागि होइनन्।

यी हाम्रो पानीका महत्वपूर्ण स्रोत हुन्।

हिमनदी र हिमतालमा हुने परिवर्तनले भविष्यमा पानीको उपलब्धता, कृषि, जलविद्युत् र हिमाली समुदायको जीवनमा असर पार्न सक्छ।

तेस्रो—बाढी र पहिरोको जोखिम।

अत्यधिक वर्षा र चरम मौसमका घटनाले पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा बाढी र पहिरोको जोखिम बढाउन सक्छ।

हामीले पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालका विभिन्न भागमा विनाशकारी बाढीपहिरोका घटना देखेका छौँ।

कहिलेकाहीँ केही घण्टामै वर्षौँको मेहनतले बनाएको घर, सडक र पुल बग्छ।

तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ—

हरेक बाढी र पहिरोको एउटै कारण जलवायु परिवर्तन होइन।

भूगोल, अत्यधिक वर्षा, कमजोर भौगोलिक संरचना, नदीको प्राकृतिक बहावमा हस्तक्षेप र अव्यवस्थित विकासले पनि जोखिम बढाउँछन्।

त्यसैले हामीले समस्यालाई वैज्ञानिक रूपमा बुझ्नुपर्छ।

चौथो—कृषिमा असर।

वर्षाको समय परिवर्तन हुनु, अनियमित वर्षा, खडेरी, अत्यधिक गर्मी र नयाँ प्रकारका रोग तथा किराको प्रकोपले किसानलाई प्रभावित गर्न सक्छ।

किसान प्रभावित हुनु भनेको—

हाम्रो खाना प्रभावित हुनु हो।

पाँचौँ—जैविक विविधतामा असर।

तापक्रम र वातावरण परिवर्तन हुँदा वनस्पति र जीवजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान प्रभावित हुन सक्छ।

कतिपय प्रजातिलाई अनुकूल हुन कठिन हुन्छ।

यसले पारिस्थितिक प्रणालीमा असन्तुलन ल्याउन सक्छ।

साथीहरू,

अब सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न—

समाधान के हो?

समस्या ठूलो छ भन्दै हामी निराश हुने होइन।

हामीसँग समाधानका बाटाहरू पनि छन्।

पहिलो—हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनुपर्छ।

जीवाश्म इन्धनमा निर्भरता घटाउँदै जलविद्युत्, सौर्य, वायु तथा अन्य स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग बढाउनुपर्छ।

दोस्रो—वन संरक्षण।

रुख रोप्नु मात्र पर्याप्त छैन।

रोपेको रूख हुर्काउनु अझ महत्वपूर्ण छ।

वन संरक्षण, वृक्षरोपण र प्राकृतिक स्रोतको दिगो व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

तेस्रो—स्वच्छ यातायात।

सार्वजनिक यातायातलाई व्यवस्थित बनाऔँ।

विद्युतीय सवारीको प्रयोग बढाऔँ।

सम्भव भएका ठाउँमा पैदल हिँडौँ, साइकल चलाऔँ।

किनकि—

सवारीको संख्या मात्र होइन,
हाम्रो यात्रा गर्ने तरिका पनि बदलिनुपर्छ।

चौथो—फोहोर व्यवस्थापन।

फोहोर जथाभावी फाल्ने होइन।

कम फोहोर उत्पादन गर्ने, पुनः प्रयोग गर्ने र पुनर्चक्रण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

पाँचौँ—जलवायु अनुकूलन।

अब जलवायु परिवर्तन रोक्ने प्रयास मात्र पर्याप्त छैन।

यसका असरअनुसार आफूलाई तयार पार्नु पनि आवश्यक छ।

बाढीपहिरोको पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान गर्नुपर्छ।

जलवायु अनुकूल कृषि प्रणाली अपनाउनुपर्छ।

पानी संरक्षण गर्नुपर्छ।

र विपद् आउनुअघि नै समुदायलाई तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ।

प्रिय साथीहरू,

अब प्रश्न आउँछ—

हामी विद्यार्थीले के गर्न सक्छौँ?

सायद हामीसँग नीति बनाउने अधिकार छैन।

ठूला उद्योग चलाउने शक्ति छैन।

तर हामीसँग एउटा ठूलो शक्ति छ—

आफ्नो बानी परिवर्तन गर्ने शक्ति।

बत्ती अनावश्यक हुँदा निभाउन सक्छौँ।

पानी खेर जान रोक्न सक्छौँ।

प्लास्टिकको प्रयोग घटाउन सक्छौँ।

रुख रोप्न सक्छौँ र संरक्षण गर्न सक्छौँ।

फोहोर छुट्याउन सक्छौँ।

सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्न सक्छौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—

अरूलाई सचेत बनाउन सक्छौँ।

किनकि परिवर्तन कुनै एक दिनमा हुँदैन।

एउटा व्यक्तिको बानीबाट सुरु हुन्छ,
परिवारमा पुग्छ,
समुदायमा फैलिन्छ
र अन्ततः राष्ट्रको संस्कार बन्छ।

साथीहरू,

जलवायु परिवर्तन कुनै टाढाको भविष्यको समस्या होइन।

यसको असर आजै देखिँदैछ।

तर हामीसँग अझै अवसर छ।

हामीले विकास गर्नुपर्छ—

तर प्रकृति नष्ट गरेर होइन।

हामीले उद्योग चलाउनुपर्छ—

तर वातावरणलाई विनाश गरेर होइन।

हामीले आधुनिक बन्नुपर्छ—

तर प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तोडेर होइन।

अन्त्यमा म एउटा प्रश्न राख्न चाहन्छु—

हामीले हाम्रा सन्तानलाई कस्तो पृथ्वी हस्तान्तरण गर्ने?

हिमाल भएको?

नदी भएको?

हरियाली भएको?

स्वच्छ हावा भएको?

कि यस्तो पृथ्वी,
जहाँ पानीका लागि संघर्ष गर्नुपरोस्,
अत्यधिक गर्मी सहनुपरोस्
र प्राकृतिक विपद्को डरमा बाँच्नुपरोस्?

निर्णय आज हाम्रो हातमा छ।

त्यसैले आउनुस्—

प्रकृतिलाई उपभोग गर्ने वस्तु होइन,
संरक्षण गर्ने सम्पत्ति ठानौँ।

विकास र वातावरणबीच युद्ध होइन,
सन्तुलन कायम गरौँ।

जलवायु परिवर्तनको चर्चा मात्र नगरौँ,
समाधानको हिस्सा बनौँ।

किनकि—

“हामीले पृथ्वी बचाउने होइन,
पृथ्वीलाई हाम्रो कारण नष्ट हुनबाट बचाउने हो।”

र अन्त्यमा—

एउटा रूख रोप्नु सानो काम लाग्न सक्छ,
तर लाखौँ रूखले भविष्यको हावा बदल्न सक्छन्।

एउटा व्यक्तिको ऊर्जा बचत सानो लाग्न सक्छ,
तर करोडौँ मानिसको जिम्मेवार व्यवहारले पृथ्वीको भविष्य बदल्न सक्छ।

त्यसैले आजैदेखि संकल्प गरौँ—

प्रकृति जोगाउँछौँ।
ऊर्जा बचाउँछौँ।
प्रदूषण घटाउँछौँ।
जलवायु अनुकूल जीवनशैली अपनाउँछौँ।

र यस्तो नेपाल बनाऔँ—

जहाँ हिमाल सुरक्षित होस्,
नदी स्वच्छ होस्,
वन हराभरा होस्,
किसानको खेत उर्वर होस्
र हरेक पुस्ताले सुरक्षित भविष्यको सपना देख्न सकोस्।

किनकि—

“जलवायुको रक्षा गर्नु भनेको केवल पृथ्वीको रक्षा गर्नु होइन,
आफ्नो भविष्यको रक्षा गर्नु हो।”

धन्यवाद!

जय नेपाल! ????????

शीर्षक : लोकतन्त्र

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज यहाँ एउटा यस्तो विषय लिएर उभिएकी छु,
जसमा एउटा सामान्य नागरिकको आवाज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ,
जति महत्वपूर्ण एउटा शक्तिशाली व्यक्तिको आवाज हुन्छ।

त्यो हो—

लोकतन्त्र।

म आफ्नो भनाइ एउटा प्रश्नबाट सुरु गर्न चाहन्छु—

“लोकतन्त्र भनेको केवल पाँच वर्षमा एकपटक मतदान गर्ने व्यवस्था हो,
कि हरेक दिन नागरिकको आवाज र अधिकारको सम्मान गर्ने शासन व्यवस्था हो?”

मेरो विचारमा—

लोकतन्त्र केवल मतपत्रमा छाप लगाउने अधिकार होइन,
आफ्नो भविष्यबारे निर्णय गर्ने नागरिकको अधिकार हो।

साथीहरू,

लोकतन्त्रको शाब्दिक अर्थ हो—
जनताको शासन।

अर्थात् शासनको अन्तिम शक्ति जनतामा निहित हुन्छ।

जनताले आफ्ना प्रतिनिधि छान्छन्।

प्रतिनिधिले जनताको हितमा काम गर्नुपर्छ।

र सरकार जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।

लोकतन्त्रमा नागरिकले आफ्नो विचार राख्न पाउँछन्।

प्रश्न गर्न पाउँछन्।

आलोचना गर्न पाउँछन्।

आफ्नो प्रतिनिधि छान्न पाउँछन्।

र आवश्यक परे शान्तिपूर्ण रूपमा असहमति व्यक्त गर्न पनि पाउँछन्।

त्यसैले—

लोकतन्त्रको सुन्दरता केवल बहुमतमा होइन,
अल्पमतको आवाजको सम्मानमा पनि हुन्छ।

साथीहरू,

लोकतन्त्र हामीले केवल राजनीतिक व्यवस्था भनेर बुझ्नु हुँदैन।

लोकतन्त्र एउटा संस्कार पनि हो।

घरमा छोराछोरीको कुरा सुन्नु लोकतान्त्रिक संस्कार हो।

विद्यालयमा विद्यार्थीको विचारको सम्मान गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कार हो।

अरूको विचार आफूभन्दा फरक हुँदैमा उसलाई शत्रु नठान्नु लोकतान्त्रिक संस्कार हो।

त्यसैले लोकतन्त्र संसदबाट मात्र सुरु हुँदैन—

लोकतन्त्र हाम्रो व्यवहारबाट सुरु हुन्छ।

तर आज हामीले आफैँलाई एउटा प्रश्न गर्नुपर्छ—

के हाम्रो लोकतन्त्रले जनताको अपेक्षा पूरा गरिरहेको छ?

लोकतन्त्रसँगै धेरै चुनौती पनि छन्।

पहिलो चुनौती हो—भ्रष्टाचार।

जब सार्वजनिक पद व्यक्तिगत स्वार्थका लागि प्रयोग हुन्छ,
जब राज्यको स्रोत सीमित व्यक्तिको हितमा प्रयोग हुन्छ,
त्यहाँ लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ।

दोस्रो चुनौती हो—राजनीतिक अस्थिरता र जवाफदेहिताको कमी।

जनताले आफ्ना प्रतिनिधिलाई विश्वास गरेर जिम्मेवारी दिन्छन्।

तर त्यो विश्वासको सम्मान भएन भने लोकतन्त्रप्रति नै नागरिकको भरोसा कमजोर हुन सक्छ।

तेस्रो चुनौती हो—झुटा सूचना र सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग।

आज एउटा झुटो सूचना केही मिनेटमै हजारौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ।

यदि हामीले तथ्य नजाँची सूचना फैलायौँ भने—

हामीले लोकतन्त्रको सूचना प्रणालीलाई नै कमजोर बनाइरहेका हुन्छौँ।

लोकतन्त्रमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता महत्वपूर्ण छ।

तर स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी पनि हुन्छ।

आफ्नो विचार राख्ने अधिकार छ,
तर अरूको सम्मान गर्ने कर्तव्य पनि छ।

चौथो चुनौती हो—जनताको उदासीनता।

हामीले कहिलेकाहीँ भन्ने गर्छौँ—

“राजनीति फोहोरी खेल हो।”

“मलाई राजनीतिसँग के मतलब?”

तर साथीहरू,

यदि असल नागरिक राजनीतिबाट टाढा भए भने,
राजनीति कसको हातमा जान्छ?

त्यसैले लोकतन्त्रलाई राम्रो बनाउन असल नागरिकको सहभागिता आवश्यक छ।

पाँचौँ चुनौती हो—असमानता।

यदि देशका केही नागरिकले मात्र अवसर पाए र ठूलो संख्या अवसरबाट वञ्चित भयो भने लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ कमजोर हुन्छ।

लोकतन्त्रले केवल मतदानको समानता होइन—

अवसरको न्याय र सम्मानको भावना पनि खोज्छ।

अब प्रश्न उठ्छ—

लोकतन्त्रलाई बलियो कसरी बनाउने?

सबैभन्दा पहिलो—शिक्षित र सचेत नागरिक।

लोकतन्त्रको सबैभन्दा बलियो सुरक्षा सेना वा हतियार होइन—

सचेत नागरिक हुन्।

नागरिकले आफ्नो अधिकार र कर्तव्य बुझ्नुपर्छ।

कसलाई किन मतदान गर्ने भनेर बुझ्नुपर्छ।

घोषणापत्र पढ्नुपर्छ।

नेताको भाषण मात्र होइन,
उसको काम पनि हेर्नुपर्छ।

दोस्रो—कानुनी शासन।

लोकतन्त्रमा व्यक्ति ठूलो होइन,
कानुन ठूलो हुनुपर्छ।

कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ।

शक्तिशाली होस् वा सामान्य नागरिक—

गलत कामको जवाफदेहिता समान हुनुपर्छ।

तेस्रो—पारदर्शिता र जवाफदेहिता।

जनताको करबाट चल्ने सरकार जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।

कहाँ पैसा खर्च भयो?

कुन योजना बन्यो?

कति काम भयो?

जनताले प्रश्न गर्न पाउनुपर्छ।

र सरकारले उत्तर दिन सक्नुपर्छ।

चौथो—स्वतन्त्र र जिम्मेवार सञ्चारमाध्यम।

सञ्चारमाध्यम लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार हो।

यसले सरकारलाई प्रश्न गर्छ।

जनताको आवाज उठाउँछ।

तर सञ्चारमाध्यमले पनि सत्य, तथ्य र जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

किनकि—

झुटो समाचारले लोकतन्त्रमा भ्रम सिर्जना गर्छ,
तर सत्य समाचारले नागरिकलाई शक्तिशाली बनाउँछ।

पाँचौँ—युवाको सहभागिता।

प्रिय साथीहरू,

हामी विद्यार्थी हौँ।

सायद अहिले हामीसँग मतदान गर्ने उमेर नपुगेको हुन सक्छ।

तर हामी लोकतन्त्रका भविष्यका नागरिक हौँ।

आज हामीले सिकेको नागरिक संस्कारले भोलिको लोकतन्त्र निर्माण गर्छ।

हामीले प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ।

तथ्य जाँच्न सिक्नुपर्छ।

अरूको विचार सुन्न सिक्नुपर्छ।

असहमतिलाई सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ।

र सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार बन्न सिक्नुपर्छ।

किनकि—

आजको सचेत विद्यार्थी नै भोलिको जिम्मेवार मतदाता हो।

साथीहरू,

लोकतन्त्रमा अधिकार जति महत्वपूर्ण छ,
कर्तव्य पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

हामीलाई मतदान गर्ने अधिकार छ भने सही प्रतिनिधि छान्ने जिम्मेवारी पनि छ।

हामीलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता छ भने झुटो सूचना नफैलाउने जिम्मेवारी पनि छ।

हामीलाई सरकारको आलोचना गर्ने अधिकार छ भने देशप्रति आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने कर्तव्य पनि छ।

त्यसैले—

लोकतन्त्र माग्ने व्यवस्था मात्र होइन,
जिम्मेवारी पूरा गर्ने व्यवस्था पनि हो।

अन्त्यमा म एउटा कल्पना गर्न चाहन्छु—

त्यस्तो नेपाल,
जहाँ नागरिकले प्रश्न गर्दा डराउनु नपरोस्।

जहाँ पत्रकारले सत्य लेख्दा असुरक्षित महसुस गर्न नपरोस्।

जहाँ विद्यार्थीले आफ्नो विचार राख्दा उसको आवाज दबाइँदैन।

जहाँ चुनावमा पैसा र प्रलोभनभन्दा नीति र क्षमता महत्वपूर्ण हुन्छ।

जहाँ नेता जनताको सेवक बन्नेछन्,
शासक मात्र होइन।

जहाँ सरकार जनतासँग डराउने होइन,
जनताप्रति जवाफदेही हुनेछ।

के यस्तो लोकतन्त्र सम्भव छ?

अवश्य सम्भव छ।

तर त्यसका लागि लोकतन्त्रलाई केवल नेताको जिम्मेवारी भनेर छोडेर हुँदैन।

लोकतन्त्र हामी सबैको जिम्मेवारी हो।

आउनुस्—

सहीलाई सही भनौँ।

गलतलाई गलत भन्न सक्ने साहस गरौँ।

असहमतिलाई सम्मान गरौँ।

तथ्य जाँचेर मात्र सूचना फैलाऔँ।

भ्रष्टाचारको विरोध गरौँ।

र आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य पनि पूरा गरौँ।

किनकि—

“लोकतन्त्र त्यतिबेला बलियो हुन्छ,
जब नागरिक आफ्नो अधिकारका लागि जागरुक मात्र होइन,
आफ्नो कर्तव्यका लागि पनि जिम्मेवार हुन्छ।”

अन्त्यमा म यही भन्न चाहन्छु—

हामीलाई बलियो नेता मात्र होइन,
बलियो नागरिक चाहिन्छ।

हामीलाई ठूलो भाषण मात्र होइन,
ठूलो जिम्मेवारी चाहिन्छ।

हामीलाई चुनाव मात्र होइन,
चुनावपछि पनि जनताको आवाज सुन्ने व्यवस्था चाहिन्छ।

किनकि—

लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति संसदको भवनमा होइन,
सचेत नागरिकको चेतनामा हुन्छ।

त्यसैले आउनुस्—

लोकतन्त्रलाई केवल व्यवस्था होइन, संस्कार बनाऔँ।
अधिकारलाई केवल माग होइन, जिम्मेवारी बनाऔँ।
र स्वतन्त्रतालाई केवल आफ्नो होइन, सबैको सम्मान बनाऔँ।

तब मात्र हामी गर्वका साथ भन्न सक्नेछौँ—

“यो देश केवल नेताहरूको होइन,
यो देश हामी नागरिकहरूको पनि हो।”

धन्यवाद!

जय लोकतन्त्र!
जय नेपाल! ????????

शीर्षक : गणतन्त्र : नेपालमा अवसर र चुनौती

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज एउटा यस्तो विषयमा बोल्न उभिएकी छु,
जसले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

म एउटा प्रश्नबाट आफ्नो भनाइ सुरु गर्न चाहन्छु—

“राजा बदलिनु मात्र गणतन्त्र हो कि,
जनताको जीवन बदलिनु पनि गणतन्त्रको सफलता हो?”

आजको मेरो विषय हो—

“गणतन्त्र : नेपालमा अवसर र चुनौती।”

साथीहरू,

गणतन्त्र भन्नाले राज्यको सर्वोच्च पद वंशका आधारमा होइन,
जनताको सार्वभौमसत्ता र जननिर्वाचित प्रतिनिधिको माध्यमबाट सञ्चालन हुने शासन व्यवस्था बुझिन्छ।

नेपालमा २०६५ जेठ १५ गते संविधानसभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्र अन्त्य गरी गणतन्त्र स्थापना भएको घोषणा गरेको थियो। पछि नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्यका रूपमा संस्थागत गर्‍यो।

यो परिवर्तन केवल शासन प्रणाली परिवर्तन थिएन।

यो थियो—

वंशको शासनबाट जनताको शासनतर्फको यात्रा।

तर साथीहरू,

गणतन्त्र स्थापना भयो भन्दैमा सबै समस्या समाधान हुँदैनन्।

गणतन्त्र एउटा अवसर हो,
तर त्यस अवसरलाई उपलब्धिमा बदल्ने जिम्मेवारी हाम्रो हो।

अब प्रश्न उठ्छ—

गणतन्त्रले नेपाललाई के अवसर दिएको छ?

पहिलो अवसर हो—जनताको सार्वभौमसत्ता।

अब राज्यको शक्ति कुनै एउटा परिवार वा वंशमा सीमित छैन।

जनताले आफ्नो प्रतिनिधि छान्न सक्छन्।

जनताले प्रश्न गर्न सक्छन्।

सरकारको आलोचना गर्न सक्छन्।

र निर्वाचनमार्फत आफ्नो निर्णय व्यक्त गर्न सक्छन्।

दोस्रो अवसर हो—समावेशी प्रतिनिधित्व।

नेपालको संविधानले समानता, सामाजिक न्याय र समावेशी प्रतिनिधित्वलाई महत्व दिएको छ।

महिला, दलित, जनजाति, मधेसी, पिछडिएका तथा विभिन्न समुदायका नागरिकलाई राज्यका संरचनामा सहभागी हुने बाटो विस्तार भएको छ।

यसको अर्थ—

राज्य कसैको मात्र होइन, सबैको हो।

तेस्रो अवसर हो—स्थानीय तहमा अधिकारको विस्तार।

संविधानले संघ, प्रदेश र स्थानीय गरी तीन तहको राज्य संरचना व्यवस्था गरेको छ।

यसले जनतालाई आफ्नो घरआँगन नजिकैबाट सरकारसँग जोडिने अवसर दिएको छ।

अब विकासको निर्णय केवल राजधानीबाट हुने होइन—

गाउँको आवश्यकता गाउँलेले पनि भन्न सक्छ,
नगरको आवश्यकता नगरवासीले पनि निर्धारण गर्न सक्छ।

चौथो अवसर हो—अधिकार र स्वतन्त्रताको विस्तार।

नागरिकको मौलिक हक, मानव अधिकार, प्रेस स्वतन्त्रता, आवधिक निर्वाचन र कानुनी राज्यजस्ता लोकतान्त्रिक मूल्यलाई संविधानले महत्व दिएको छ।

यसले नागरिकलाई केवल शासित व्यक्ति होइन—

अधिकार सम्पन्न नागरिकका रूपमा स्थापित गरेको छ।

पाँचौँ अवसर हो—युवाको नेतृत्व।

आजको नेपालमा युवा केवल मतदाता होइनन्।

युवा नीति निर्माण, उद्यमशीलता, प्रविधि, शिक्षा, सामाजिक अभियान र नेतृत्वका क्षेत्रमा अगाडि आउन सक्छन्।

हामी विद्यार्थी पनि भोलिका मतदाता मात्र होइनौँ—

भोलिका नीति निर्माता, नेता, पत्रकार, वैज्ञानिक, शिक्षक, उद्यमी र राष्ट्र निर्माता हौँ।

तर साथीहरू,

अवसरसँगै चुनौती पनि हुन्छ।

पहिलो चुनौती हो—राजनीतिक अस्थिरता।

व्यवस्था परिवर्तन गरेर मात्र देश बदलिँदैन।

यदि सरकार स्थिर भएन, नीति निरन्तर भएन र विकासका योजना बारम्बार परिवर्तन भए भने देशले अपेक्षित गति लिन सक्दैन।

दोस्रो चुनौती हो—भ्रष्टाचार र सुशासनको कमी।

गणतन्त्रमा राज्य जनताको हो।

तर यदि जनताको करबाट उठेको पैसा दुरुपयोग भयो भने—

गणतन्त्रको नाममा जनताले निराशा मात्र पाउँछन्।

त्यसैले गणतन्त्रलाई बलियो बनाउन पारदर्शिता, जवाफदेहिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रण आवश्यक छ।

तेस्रो चुनौती हो—राजनीतिप्रति जनताको बढ्दो निराशा।

जब नागरिकले नेताको भाषण धेरै र परिणाम कम देख्छन्,
त्यसले व्यवस्थाप्रति नै प्रश्न उठाउन सक्छ।

त्यसैले राजनीतिक नेतृत्वले जनतालाई आश्वासन मात्र होइन—

कामको परिणाम दिनुपर्छ।

चौथो चुनौती हो—संघीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयन।

तीन तहको सरकार बनाउनु मात्र संघीयता होइन।

संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच स्पष्ट जिम्मेवारी, समन्वय र पर्याप्त स्रोतसाधन हुनुपर्छ।

नत्र—

सरकार धेरै, तर सेवा कम हुने अवस्था आउन सक्छ।

पाँचौँ चुनौती हो—आर्थिक विकास।

राजनीतिक अधिकारसँगै नागरिकले रोजगारी चाहन्छन्।

युवाले अवसर चाहन्छन्।

किसानले उचित मूल्य चाहन्छन्।

व्यवसायीले सुरक्षित वातावरण चाहन्छन्।

विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा चाहन्छन्।

त्यसैले गणतन्त्रको सफलता केवल राजनीतिक भाषणमा होइन—

नागरिकको दैनिक जीवनमा देखिनुपर्छ।

साथीहरू,

अब प्रश्न आउँछ—

गणतन्त्रलाई सफल बनाउने जिम्मेवारी कसको हो?

केवल राष्ट्रपतिको?

प्रधानमन्त्रीको?

मन्त्रीको?

सांसदको?

होइन।

यो जिम्मेवारी हामी सबैको हो।

राजनीतिक दल जिम्मेवार हुनुपर्छ।

नेतृत्व जवाफदेही हुनुपर्छ।

कर्मचारी इमानदार हुनुपर्छ।

सञ्चारमाध्यम तथ्यमा आधारित र जिम्मेवार हुनुपर्छ।

र नागरिक पनि सचेत हुनुपर्छ।

हामीले पनि आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ।

सही प्रतिनिधि छान्नुपर्छ।

कर तिर्नुपर्छ।

कानुन पालना गर्नुपर्छ।

सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नुपर्छ।

र गलत कामको विरोध गर्नुपर्छ।

प्रिय साथीहरू,

हामी विद्यार्थी आज राजनीतिमा प्रत्यक्ष सहभागी नभए पनि—

गणतन्त्रको संस्कार आजैदेखि सिक्न सक्छौँ।

अरूको विचार सुन्न सक्छौँ।

असहमतिलाई सम्मान गर्न सक्छौँ।

जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग वा क्षेत्रका आधारमा भेदभाव गर्न सक्दैनौँ।

प्रश्न गर्न सक्छौँ।

तथ्य जाँचेर मात्र सामाजिक सञ्जालमा सूचना फैलाउन सक्छौँ।

किनकि—

आजको सचेत विद्यार्थी नै भोलिको जिम्मेवार गणतान्त्रिक नागरिक हो।

साथीहरू,

गणतन्त्रको मूल्यांकन एउटा प्रश्नबाट गरौँ—

“के जनताको जीवन राम्रो भयो?”

यदि छोरीले सुरक्षित र गुणस्तरीय शिक्षा पाउँछिन् भने—
त्यो गणतन्त्रको उपलब्धि हो।

यदि युवाले आफ्नै देशमा रोजगारी पाउँछ भने—
त्यो गणतन्त्रको उपलब्धि हो।

यदि किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँछ भने—
त्यो गणतन्त्रको उपलब्धि हो।

यदि नागरिकले सरकारी कार्यालयमा सम्मानपूर्वक सेवा पाउँछ भने—
त्यो गणतन्त्रको उपलब्धि हो।

यदि कमजोर नागरिकले पनि न्याय पाउँछ भने—

त्यो गणतन्त्रको वास्तविक सफलता हो।

अन्त्यमा म एउटा कुरा भन्न चाहन्छु—

गणतन्त्र भनेको सिंहदरबारमा झण्डा फेर्नु मात्र होइन,
गाउँको झुपडीमा आशा फेर्नु हो।

गणतन्त्र भनेको सत्ता परिवर्तन मात्र होइन—

जनताको जीवन परिवर्तन हो।

गणतन्त्र भनेको चुनाव मात्र होइन—

जवाफदेही शासन हो।

गणतन्त्र भनेको अधिकार मात्र होइन—

कर्तव्य पनि हो।

त्यसैले हामीले गणतन्त्रलाई आलोचना गरेर मात्र होइन,
यसलाई राम्रो बनाउने जिम्मेवारी लिएर अघि बढ्नुपर्छ।

हामी यस्तो नेपाल बनाउन चाहन्छौँ—

जहाँ नेता जनताको सेवक होऊन्।

जहाँ राज्य जनताप्रति जवाफदेही होस्।

जहाँ युवाले विदेशिनुभन्दा आफ्नै देशमा भविष्य देख्न सकून्।

जहाँ महिलाले समान अवसर पाऊन्।

जहाँ किसान सम्मानित होऊन्।

जहाँ शिक्षा र स्वास्थ्य अधिकारका रूपमा व्यवहारमै अनुभूत होऊन्।

र जहाँ नागरिकले गर्वका साथ भन्न सकून्—

“यो देश मेरो हो,
यो शासन मेरो हो,
र यसको भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि मेरो हो।”

किनकि—

“गणतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो अवसर जनता हुन्,
र गणतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौती पनि जनताको अपेक्षा पूरा गर्नु हो।”

आउनुस्—

गणतन्त्रलाई केवल राजनीतिक व्यवस्था होइन,
सुशासन, समानता, न्याय र समृद्धिको माध्यम बनाऔँ।

अनि मात्र—

गणतन्त्र दिवस मनाउनुको अर्थ हुनेछ,
जनताको संघर्षको सम्मान हुनेछ,
र हाम्रो भविष्यप्रतिको विश्वास बलियो हुनेछ।

धन्यवाद!

जय गणतन्त्र!
जय नेपाल! ????????

शीर्षक : बाढी–पहिरो र नेपालमा चुनौती

आदरणीय कार्यक्रमका सभाध्यक्षज्यू,
सम्माननीय निर्णायक मण्डल,
आदरणीय गुरु तथा गुरुआमाहरू,
तथा मेरा सम्पूर्ण साथीहरूमा मेरो हार्दिक नमस्कार!

म आज एउटा यस्तो विषय लिएर यहाँ उभिएकी छु,
जसले वर्षौँको मेहनत केही घण्टामै बगाउन सक्छ,
एउटा सुन्दर बस्तीलाई केही मिनेटमै भग्नावशेष बनाउन सक्छ
र एउटा परिवारको खुसीलाई जीवनभरको पीडामा बदल्न सक्छ।

म एउटा प्रश्नबाट आफ्नो भनाइ सुरु गर्न चाहन्छु—

“बाढी र पहिरो प्राकृतिक विपद् हुन्,
तर तिनले गर्ने विनाश सधैँ प्राकृतिक नै हुन्छ त?”

यही प्रश्नसँग जोडिएको आजको मेरो विषय हो—

“बाढी–पहिरो र नेपालमा चुनौती।”

साथीहरू,

नेपाल सुन्दर हिमाल, पहाड र तराईले बनेको देश हो।

तर यही भौगोलिक विविधता हाम्रो शक्ति मात्र होइन,
प्राकृतिक विपद्को ठूलो जोखिम पनि हो।

हिमालमा हिमताल र हिमनदी छन्।

पहाडमा भिराला र कमजोर भूभाग छन्।

तराईमा ठूला नदीका समथर मैदान छन्।

मनसुनमा अत्यधिक वर्षा हुन्छ।

त्यसैले नेपालका विभिन्न भूभागमा बाढी, पहिरो, डुबान तथा हिमाली क्षेत्रमा हिमताल विस्फोटजस्ता जोखिम देखिन्छन्। विश्व बैंकका अध्ययनहरूले पनि नेपालमा बाढी र पहिरोलाई बारम्बार दोहोरिने प्रमुख प्राकृतिक जोखिमका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

साथीहरू,

बाढी भनेको नदी वा पानीको बहाव आफ्नो सामान्य सीमाभन्दा बाहिर फैलिनु हो।

र पहिरो भनेको जमिन, ढुंगा, माटो वा चट्टान भिरालो भागबाट तलतिर खस्नु वा बग्नु हो।

तर नेपालमा यी विपद् केवल प्रकृतिका कारण मात्र हुँदैनन्।

यसमा प्राकृतिक र मानवीय दुवै कारण जोडिएका छन्।

पहिलो कारण हो—अत्यधिक वर्षा।

मनसुनका बेला छोटो समयमा धेरै पानी पर्दा नदीको सतह अचानक बढ्न सक्छ।

पहाडमा अत्यधिक वर्षाले जमिन कमजोर बनाउँदा पहिरो जान सक्छ।

दोस्रो कारण हो—नेपालको कमजोर र भिरालो भौगोलिक संरचना।

हाम्रा धेरै पहाडी क्षेत्र भौगोलिक रूपमा संवेदनशील छन्।

त्यसैले सानो भूक्षयले पनि ठूलो पहिरोको रूप लिन सक्छ।

तेस्रो कारण हो—अव्यवस्थित विकास।

सडक बनाउँदा पहाड काट्ने,
नदीको प्राकृतिक बहावमा अवरोध गर्ने,
नदी किनारमै बस्ती तथा संरचना बनाउने
र वातावरणीय अध्ययनलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिले जोखिम बढाउन सक्छ।

विकास आवश्यक छ,
तर प्रकृतिको नियम मिचेर गरिएको विकास आफैँमा विपद्को कारण बन्न सक्छ।

चौथो कारण हो—वन विनाश।

रुखका जराले माटोलाई समातेर राख्छन्।

वन विनाश हुँदा माटोको क्षय र पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ।

पाँचौँ कारण हो—जलवायु परिवर्तन।

तापक्रम वृद्धि, हिमनदीमा परिवर्तन र वर्षाको ढाँचामा हुने परिवर्तनले बाढी तथा पहिरोलगायत जलवायुजन्य जोखिम बढाउन सक्छ।

हामीले हालै रसुवामा देखेको विनाशकारी विपद्ले हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी, चट्टान र बरफसँग सम्बन्धित जोखिम कति गम्भीर हुन सक्छ भन्ने पनि देखाएको छ। प्रारम्भिक रिपोर्टअनुसार ल्हेन्दे खोलाको क्षेत्रमा हिमनदी/बरफ–चट्टानको ठूलो धसाइले अचानक ठूलो बहाव सिर्जना गरेको थियो, जसले भोटेकोशी नदी प्रणालीमा व्यापक क्षति पुर्‍यायो। वैज्ञानिकहरूले हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम र अस्थिर भूभागले यस्ता जोखिम बढाउन सक्ने बताएका छन्।

साथीहरू,

अब प्रश्न उठ्छ—

बाढी र पहिरोले नेपालमा कस्ता चुनौती ल्याउँछन्?

सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो—मानवीय क्षति।

मानिसको मृत्यु हुन्छ।

मानिस बेपत्ता हुन्छन्।

परिवार छुट्टिन्छन्।

आफन्त गुम्छन्।

र केही क्षणमै एउटा परिवारको संसार बदलिन्छ।